آمادگی فرهنگی

حاجی حسن‌پور
دین اسلام به عنوان یگانه دینی که فرا زمانی، فرامکانی و ابدی است برای تمام زمان ها و زمین ها دستورات و آموزه های تازه و نو به نو آورده است. به عبارت دیگر از آنجا که اسلام برای زندگی این جهانی و آن جهانی بشر آمده است علاوه بر ارائه برنامه های معنوی؛ به فراخور پیشرفت و توسعه زندگی مادی بشر، برنامه های مورد نیاز ارائه کرده است.
جامعه اسلامی که می باید مردم در آن با کمال آرامش، به تمام حقوق و خواسته های قانونی خویش دست یابند لازم است در تلاش برای برآورده سازی حداکثری این خواسته ها باشد. برای تحقق این هدف، در مفاهیم دینی، دستورات مختلفی بیان گردیده است از جمله این که مسلمانان را بر تدارک روزافزون توانمندی های نظامی، تحریض کرده تا این که حداقل، مرزهای جامعه مورد طمع و تعرض دشمنان واقع نشود و مردم همیشه آسوده خاطر باشند.
بدون تردید دشمنان جوامع اسلامی به اقتضای هر زمان ممکن است برای تهدید این جوامع از ابزارهای همان زمان بهره گیرند. گاه ممکن است این موضوع مسائل نظامی و به تعبیری لشکرکشی باشد و گاه ممکن است مسائل سیاسی و گاه اقتصادی و گاه هم ممکن است مسائل فرهنگی را اهرم و ابزاری برای مبارزه با جوامع اسلامی قرار دهند که طبعا به اقتضای هر کدام می باید با بهره گیری از فرامین و آموزه های دینی، دشمنان را ناکام کرده و کار خود را به پیش ببریم.
در دنیای امروز بر همگان روشن است که دشمنان اسلام، جبهه مبارزات را متوجه مسائل فرهنگی کرده اند و مسائل نظامی در درجات بعدی از اهمیت برای آنان قرار دارد لذا ضرورت دارد تا در این زمینه توجه تام صورت گیرد و به این فراخور برنامه های ما نیز متغیر و موثر گردد.
خداوند در قرآن کریم خطاب به جوامع اسلامی می فرماید: «و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخیل ترهبون به عدو الله و عدوکم»1 (ای مسلمانان) تا می توانید در برابر آنها (دشمنان) نیرو و اسب های آماده و زین کرده، بسیج کنید تا با آن، دشمن خدا و دشمن خودتان.
اگر تنها به لفظ صریح این آیه توجه کنیم، تنها بهره ای که خواهیم برد این خواهد بود که جوامع اسلامی در زمینه مسائل نظامی باید خود را برای دفع و رفع حملات دشمنان، آماده نمایند تا این که دشمن توان بر حمله به مسلمانان را نداشته باشد و از آنان بترسد. هر چند در نگاه اول، این برداشت خوب جلوه می نماید اما به اعتقاد برخی مفسران، این آیه علاوه بر اشاره به تجهیز نظامی مسلمانان (به انواع تسلیحات و شگردهای جنگی) اشاره به مسائل فرهنگی نیز دارد و توصیه این آیه در حوزه فرهنگ این است که ما باید در این حوزه نیز کاملا مجهز شده تا از ترفندها و شگردهای افسون گرانه فرهنگی عصر خویش در امان بوده و فرهنگ خود را از غارت رهزنان فرهنگی نجات دهیم. به عبارت دیگر این آیه بر آمادگی فرهنگی مسلمانان نیز تأکید می نماید.
آیت الله مکارم شیرازی در تفسیر این آیه چنین می نویسد: ««رباط» به معنی بستن و پیوند دادن است سپس به همین تناسب به معنی محافظت و مراقبت به طور کلی آمده است، و «مرابطه» به معنی محافظت مرزها و همچنین به معنی مراقبت از هر چیز دیگر می آید.»2
از این رو نمی توان موضوع محافظت و مراقبت را به مرزهای یک سرزمین محدود ساخت و از این آیه تفسیری جزئی ارایه کرد. بلکه این محافظت شامل تمام عرصه های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... است که پاسداشت آن برای جامعه ضرورت دارد.
این مفسر قرآن، در معنای «قوه» چنین فرمودند:کلمه «قوه» نه تنها وسائل جنگی و سلاح های مدرن هر عصری را دربر می گیرد، بلکه تمام نیروها و قدرت هایی را که به نوعی از انواع در پیروزی بر دشمن اثر دارد شامل می شود؛ اعم از نیروهای مادی و معنوی از قدرت های اقتصادی، فرهنگی، سیاسی که آنها نیز در مفهوم «قوه» مندرج هستند و نقش بسیار موثری در پیروزی بر دشمن دارد نیز نباید غفلت کرد». 3
بنابراین اگر در آیه مذکور تعبیر به «قوه» شده است به معنای وسیع کلمه شامل هر نوع توان اعم از علمی، سیاسی، نظامی، فرهنگی و... است که جامعه برای حفظ و دفاع از موجودیت خود باید به آن مجهز گردد.
دراین جا به برخی از مصادیق آمادگی فرهنگی اشاره می کنیم:
1- تقویت باورهای دینی
اولین و مهم ترین گام و به تعبیری، بارزترین مصداق آمادگی فرهنگی این است که دستگاه های متولی امر فرهنگ، برای ارتقای داشته های فرهنگی جامعه در تلاش باشند و باورهای دینی را تقویت نمایند تا این که مردم در برابر هجمه های فرهنگ های غیرخودی در امنیت باشند.
2- هجمه به فرهنگ‌های منحط
آنچه نباید مورد غفلت باشد این که، ما نباید همیشه در قبال فرهنگ های منحط دنیا (از جمله فرهنگ منسوخ غربی) موضع انفعالی و به تعبیری، برخورد دفاعی داشته باشیم بلکه در دنیای کنونی که فرهنگ های غیرخودی رنگ باخته و در آزمون فرهنگی، رفوزه شده اند، باید از موضع فعال و به تعبیری، هجومی عمل کنیم تا بتوان ضمن به چالش کشیدن این فرهنگ ها، هر روز غنای فرهنگی خود را بیشتر اثبات کنیم و از کیان آن صیانت نماییم.
3- بهره‌گیری از ابزارها و صنایع فرهنگی
درعصر کنونی که عصر انفجار اطلاعات و به عبارتی عصر رسانه ها نام گرفته است می توان از جمله مصادیق آمادگی فرهنگی را بهره گیری از ابزارها و به تعبیری صنایع فرهنگی دانست که نقش بسیار مهم و تعیین کننده ای در مسائل و مبادلات فرهنگی دارد به گونه ای که دیگر نمی توان بدون آن، به ترویج و تثبیت مفاهیم فرهنگی اقدام نمود. به عبارت دیگر، همان گونه که در آمادگی نظامی باید به تازه ترین و پیشرفته ترین تسلیحات مجهز گردید؛ در حوزه فرهنگ و کم و کیف ادوات و صنایع فرهنگی هم باید به روز بود و از آن به درستی بهره جست.
4- برنامه‌ریزی فرهنگی (مهندسی فرهنگی)
دستگاه های فرهنگی می باید برای پاسخ گویی صحیح به نیازهای فرهنگی جامعه، برنامه ریزی و به تعبیری مهندسی فرهنگی داشته باشند تا بتوان ضمن بدست گرفتن نبض فرهنگ خودی، نسبت به آن مصونیت نیز ایجاد نمود.