شاخصه‌های عدالت

زهره رضایی
عدالت از نظر رهبر انقلاب اسلامی، سرلوحه دغدغه‌های همیشگی نظام اسلامی است. ایشان در جلسات و سخنرانی‌های متعددی و خطاب به گروه‌های مختلف مسئولان همواره بر توجه به عدالت به‌عنوان یکی از ارکان اصلی نظام اسلامی تأکید داشته‌اند و استمرار و بقا و قوت نظام را وابسته به برپایی عدالت در حوزه‌های مختلف می‌دانند. چنانکه در بیانات صریح خود فرمودند که مشروعیت حکومت اسلامی بر پایه عدالت است و حکومت‌ها با عدالت می‌مانند و حرکت می‌کنند.عدالت بنیادی است که چونان ستون خیمه، حکومتها را مقتدرانه نگه داشته است و هیچ چیز دیگری همچون عدالت نمی‌تواند، مایه، قوام و بقای حکومتها گردد. در این نوشتار به پاره‌ای از سخنان ایشان در زمان دولتهای نهم و دهم می‌پردازیم.
عدالت اساسی‌ترین اصل حرکت الهی
ایشان در مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری دکتر احمدی‌نژاد در مورد عدالت می‌فرمایند: «تکیه برعدالت، اساسی‌ترین و محوری‌ترین اصل یک حرکت الهی است؛ ادامه کار همه انبیا و مصلحان بزرگ تاریخ است. البته عدالت، دشمنانی دارد.همه کسانی که نانشان در بی‌عدالتی است، با عدالت دشمن اند. همه کسانی که با قلدری و زورگویی- چه درصحنه ملی، چه درصحنه بین المللی- تغذیه می‌شوند، با عدالت مخالفند. عدالت، شعار اصلی و هدف بزرگ انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی بوده وهست. بعضی می‌خواهند با عنوان تندروی، عدالت را متهم ومحکوم کنند. عدالت، تندروی نیست؛ حق‌گرایی است؛ توجه به حقوق آحاد مردم است؛ جلوگیری از ویژه‌خواری است؛ جلوگیری از تجاوز وتعدی به حقوق مظلومان است. دریک کشور، کسان زیادی پیدا می‌شوند که اگر دستگاه مسئول قانونی به مدد آنها نشتابد، در امواج درگیری‌های گوناگون لگد مال می‌شوند. وظیفه دولت عدالت مدار، توجه ویژه به قشر محرومین است. عدالت را نباید تندروی ومخالفت با شیوه‌های علمی دانست. با استفاده از همه شیوه‌های عالمانه و با تدبیر می‌توان عدالت را در جامعه مستقر کرد.» (مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری دکتر محمود احمدی‌نژاد12/5/84)
عدالت در پیوند با معنویت و عقلانیت
همچنین ایشان در جای دیگری عدالت را درهم تنیده با دو مفهوم دیگر دانسته و شرط تحقق عدالت را در پیوند آنها با یکدیگر می‌دانند:« من می‌خواهم این نکته را عرض کنم که اگر بخواهیم عدالت به معنای حقیقی خودش در جامعه تحقق پیدا کند، با دو مفهوم دیگر بشدت درهم تنیده است؛ یکی مفهوم عقلانیت است؛ دیگر معنویت. اگر عدالت ازعقلانیت ومعنویت جداشد، دیگر عدالتی که شما دنبالش هستید، نخواهد بود؛ اصلاعدالت نخواهد بود.
عقلانیت به خاطر این است که اگر عقل وخرد درتشخیص مصادیق عدالت به کار گرفته نشود، انسان به گمراهی واشتباه دچار می‌شود؛ خیال می‌کند چیزهایی عدالت است، درحالی که نیست؛ وچیزهایی را هم که عدالت است، گاهی نمی‌بیند.
بنابراین عقلانیت ومحاسبه، یکی ازشرایط لازم رسیدن به عدالت است. تا می‌گوییم محاسبه وعقلانیت، عده‌ای می‌گویند مواظب باشید، دست ازپاخطا نکنید، عقل را رعایت کنید؛ مبادا یک حرف آن چنانی بزنید که دردنیا آن طوری بشود؛ مبادا یک کارآنچنانی بکنید که دنیا صف آرایی کند. اینها عقلانیت محافظه کارانه است؛ من به این اصلاً اعتقاد ندارم. بنابراین اگر بخواهید عدالت را بدرستی اجرا کنید، احتیاج دارید به محاسبه عقلانی و بکار گرفتن خرد وعلم در بخش‌های مختلف، تا بفهمید چه چیزی می‌تواند عدالت را برقرار کند واعتدالی را که ما بنای زمین و زمان رابراساس آن اعتدال خدادادی می‌دانیم ومظهرش در زندگی ماعدالت اجتماعی است، تأمین کند. عدالت باید با معنویت همراه باشد؛ یعنی باید شما برای خدا و اجر الهی دنبال عدالت باشید؛ دراین صورت می‌توانید با دشمنان عدالت مواجهه ومقابله کنید. البته معنویت هم بدون گرایش به عدالت، یک بعدی است. بنابراین معنویت وعدالت درهم تنیده است.
این که ما بگوییم عدالت رامطرح نکنید، تولید ثروت رامطرح کنید؛ بهانه راهم این بیاوریم که بعد ازتولید ثروت سراغ عدالت می‌رویم، این نمی‌شود. عدالت یعنی امکاناتی که درکشور هست، عادلانه وعاقلانه تقسیم کنیم- نه عادلانه بی‌حساب وکتاب- وسعی کنیم همین امکانات رابیشتر کنیم تابه همه بیشتر برسد؛ نه این که به قشر خاص و به دسته خاصی بیشتر برسد. این وظیفه ازوظایف دولت اسلامی بود که شما شعارش را دادید؛ خیلی هم خوب کردید؛ دنبالش هم باشید؛ متعهد به این هم باشید؛ و این اساس کار شماست. «عدالت را واقعاً محور همه برنامه‌ریزی‌های خودتان قرار دهید وببینید دربخشهای مختلف چگونه می‌شود آن را تأمین کرد. (دیدار با رئیس جمهور و هیأت وزیران 8/6/84)
دولتمردان و مسئله عدالت
ایشان، نخستین انتظار ملت از مسئولین را ملاحظه عدالت می‌دانند و می‌فرمایند:
«دولتمردان وظایف سنگینی دارند که باید انجام دهند. ملت حق دارد نخستین چیزی را که از مسئولان انتظار دارد و توقع می‌رود، ملاحظه عدالت باشد.برای تأمین عدالت که بسیارهم دشوار است، باید همه کار کنند؛ همه تلاش کنند. من اول سال گفتم: مسئله اقتصادی یک مسئله مهم کشور است. مسئله جنگ روانی دشمن یک مسئله مهم دیگر است. مسئله پیشرفت علمی هم مسئله سومی است که برای ملت ما مهم است.»
مراسم هجدهمین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی(ره) 14/3/86)
عدالت، یک ارزش اسلامی
مقام معظم رهبری، پایبندی به ارزش عدالت و عدالت محور بودن را مهم دانسته و می‌فرمایند:
«نباید ارزش عدالت به‌عنوان یک ارزش درجه دو کم کم در مقابل ارزشهای دیگر به فراموشی سپرده شود؛ در نظام ما این خطروجودداشته است. ارزشهای دیگر هم خیلی مهم است؛ مثلاارزش پیشرفت و توسعه، ارزش سازندگی، ارزش آزادی ومردم سالاری. مطرح کردن ارزش عدالت مطلقاً به معنای نفی اینها نیست؛ اما وقتی ما این ارزش‌ها را عمده می‌کنیم ومسئله عدالت و نفی تبعیض وتوجه به نیازهای طبقات محروم در جامعه کمرنگ می‌شود، خطر بزرگی است؛ اما با عدالت محور بودن یک دولت، این خطرازبین می‌رود یا ضعیف می‌شود.» (دیدار با رئیس جمهور و هیأت وزیران 8/6/84)
عدالت، پایه برنامه‌ریزی و حرکت مسئولین
ایشان عدالت را فلسفه وجودی مسئولین دانسته و می‌فرمایند: «فلسفه وجودی ما، عدالت است. رشد اقتصادی باید همپای عدالت پیش برود؛ برنامه‌ریزی کنند و راهش راه پیدا کنند. حالاعدالت چیست؟ البته ممکن است در معنا کردن عدالت، افرادی، کسانی یا گروه‌هایی اختلاف نظر داشته باشند؛ اما یک قدر مسلم‌هایی وجود دارد: کم کردن فاصله‌ها، دادن فرصت‌های برابر، تشویق درستکار ومهارمتجاوزان به ثروت ملی، عدالت را دربدنه حاکمیتی رایج کردن، عزل ونصب‌ها، قضاوت‌ها، اظهارنــظرها، منـــاطق دوردست کشور ومناطق فقیر را مثل مرکز کشور زیر نظرآوردن، منابع مالی کشور را به همه رساندن، همه را صاحب و مالک این منابع دانستن، از قدر مسلم‌ها و مورد اتفاق‌های عدالت است که باید انجام بگیرد. بنابراین، عدالت یک اصل است و نیازمند قاطعیت. عدالت، با تعارف درست نمی‌شود؛ اولاً قاطعیت می‌خواهد، ثانیاً ارتباط با مردم می‌خواهد، ثالثاً ساده‌زیستی ومردمی بودن لازم دارد و بالاتر از همه، خودسازی وتهذیب می‌خواهد؛ این هم جزو پیش شرط‌ها و پیش نیازهای اجرای عدالت است. اول، باید خودمان را درست کنیم و یک دستی به سروصورت خودمان بکشیم، تا بتوانیم عدالت را اجرا کنیم؛ وظیفه من وشما اینهاست. واقعاً باید با ویژه خواران و فساد مبارزه کنیم.» (دیدار با مسئولین و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی 29/3/85)
عدالت لازمه جلب اعتماد عمومی
همچنین در دیداری که با مسئولین قوه قضائیه داشتند، لازمه جلب اعتماد عمومی به عنوان دومین رکن مورد نیاز قوه قضائیه را، تأمین عدالت دانستند و تأکید کردند: «تبدیل شدن عدالت به جریانی فراگیر و دائمی در قوه قضائیه نیازمند تقوا، نگاه بی‌طرفانه در حوادث کوچک و بزرگ، و عملکرد دقیق و حکیمانه به قانون است.» (6/4/1390)
عدالت در بعد نظری
علاوه بر ابعاد عملی مسئله عدالت، رهبر فرزانه انقلاب برای مقوله عدالت در بعد نظری نیز ارزش خاصی قائلند. بطوری که دومین نشست اندیشه‌های راهبردی در جمهوری اسلامی که در اردیبهشت ماه امسال با حضور ایشان و در جمع ده‌ها نفر از اندیشمندان، متفکران، استادان و محققان دانشگاهی و حوزوی برگزار شد، به مبانی، مفاهیم، کارکردها و ضرورت‌های عدالت پرداخته شد. در این هم‌‌اندیشی راهبردی، مقام معظم رهبری با تأکید بر ضرورت تلاش جدی و تضارب آرای اندیشمندان و متفکران برای دستیابی به نظریه اسلامی ناب در باب عدالت، کارهای انجام شده برای تحقق عدالت اجتماعی را در سه دهه اخیر خوب ارزیابی کردند اما وضع فعلی را راضی کننده ندانستند. چرا که نظام اسلامی به دنبال اجرای حداکثر عدالت و تحقق کامل عدالت به مفهوم یک ارزش مطلق و همگانی است.
ایشان، عدالت را دغدغه همیشگی بشر می‌دانند وسه تفاوت بین مکاتب بشری و ادیان الهی در مورد عدالت قائلند:‌
1- نقش ادیان الهی در این مقوله بی‌نظیر و استثنایی، وعدالت هدف اصلی ادیان است.
2- انبیا علاوه بر تبیین عدالت، برای تحقق آن، عملاً با طاغوت‌ها و ستمگران وارد پیکار می‌شدند و در معارضه ظالم و مظلوم، همیشه در جبهه مظلومان بوده‌اند اما نظریه‌پردازان مکاتب بشری فقط در حد حرف و کلام به «عدالت» پرداخته‌اند.
3- برخلاف مکاتب بشری، همه ادیان الهی به منتهی شدن تاریخ بشر به دوران مبتنی بر عدل معتقدند. و از دیدگاه ایشان، براساس همین نگاه دینی است که «عدالت» در انقلاب اسلامی از همان آغاز، جایگاهی بی‌نظیر می‌یابد و در شعارهای ملت – قانون اساسی – سخنان و دیدگاه‌های امام خمینی‌(ره) و دوران‌های مختلف حیات 32 ساله جمهوری اسلامی، به عنوان یک ارزش مطلق مورد تأکید قرار می‌گیرد. رهبر معظم انقلاب معتقدند که گفتمان عدالت باید همیشه حاضر در صحنه‌های مختلف باشد و در میان نخبگان - مسئولان- مردم و بخصوص نسل جوان همواره به عنوان یک مسئله اصلی مطرح باشد و برای کاهش فاصله کنونی تا تحقق حداکثری عدالت، باید به روش‌ها و راهکارهای جدید و مؤثر دست پیدا کنیم. در مباحث نظری عدالت، مقام معظم رهبری تأکید دارند: در دستیابی به نظریه اسلامی عدالت باید از التقاط و هرگونه مونتاژ نظریه‌های دیگر بشدت پرهیز کرد و با مراجعه به منابع اصیل اسلامی، این نظریه را استخراج نمود. اظهارنظرهای حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در قلمرو عدالت از این امتیاز برخوردار است که به مباحث نظری اکتفا نکرده و به نکات ظریفی در قلمرو استقرار عملی عدالت در عینیت جامعه اسلامی عطف توجه کرده‌اند. به اعتقاد ایشان تحسین عدالت و عشق ورزیدن به آن و سخن گفتن فلسفی درباره آن کافی نیست بلکه همت اصلی باید معطوف به پی‌ریزی مناسبات اجتماعی در عرصه‌های مختلف حیات جمعی بر مبنای عدالت باشد.