مدیریت اجتماعی؛ دین یا سکولاریسم

تنظیم از هادی ثابتی
‏ ‏مقدمه: به بررسی ویژگی های فقه اسلامی پرداختیم و اتقان و همه جانبه بودن آن را نسبت به نظامهای حقوقی تک بعدی و لیبرال - سکولار غرب نمایان ساختیم.‏
ویژگی هایی از قبیل، 1 - پاسخگویی فقه اسلام، با در نظر گرفتن انفتاح باب اجتهاد نسبت به همه مسائل حیات در تمامی دورانها؛ فقه اسلام باز شدن سطوح و ابعاد انسانی را با بروز موضوعات و پدیده های جدید، در ارتباط با طبیعت و برخورداری از صنعت، کاملاً می پذیرد و هیچ گونه مانعی در برابر گسترش و تنوع آنها ایجاد نمی کند، مگر در مواردی که به حیات پویا و هدفدار آدمی اخلال وارد کند.‏
‏2 - سیستم فقه اسلامی هر اصل و قاعده ای را که برای زندگی فردی و اجتماعی مقرر ساخته است، نه تنها هماهنگ با ماهیت پویای حیات انسانی است، بلکه با نظر به تحریک بشریت به حیات معقول (که عبارت است از حیات طیبه، حیات مستند به دلایل روشن و بالاخره با هدایت به حیاتی که قابل اسناد به خداوند مالک حیات و موت است)، خود آن اصول و قواعد، عامل محرک به حیات فوق می باشند.‏
‏ 3 - تعدیل امیال نامحدود انسانها به‌وسیله وضع اصول و قوانینی هماهنگ با تمامی ارتباطات انسان اعم از ارتباط با خود، همنوع و خدا و نه صرفا تنظیم قوانینی تک بعدی برای اصلاح ارتباط انسان با همنوع خود در زندگی طبیعی اجتماعی که این تک بعدی گروی را در نظامهای حقوقی لیبرال - سکولار غرب شاهد هستیم.‏
شبهه:آیا تمام ارزشهای دینی از فقه بیرون می‌آید یا اخلاق هم در این زمینه جایگاهی دارد؟
شبهه دیگر: آیا فقه و دین می‌توانند عهده‌دار مدیریت اجتماعی باشند، یا اینکه علم و اطلاعات بشری باید متکفل این مدیریت باشند؟
پاسخ: بدان جهت که دو سئوال فوق تقریبا یک مسئله را مطرح می کنند، لذا به پاسخ مجموع آنها می پردازیم.اساسی ترین عامل بروز این گونه مسائل در ذهن اشخاص بی اطلاع، عدم فهم معنای دین اسلام و فقه است. از این رو با اینکه تاکنون معنای فقه در مباحث گذشته معلوم شده است، در اینجا به تعریف اجمالی فقه به معنای عام آن می پردازیم: "فقه عبارت از علم به احکام همه افعال بشر و ترک ها و خود داری های عملی او، درهر دو قلمرو مادی و معنوی، با استناد به خدا، به‌وسیله دلایل اصلی کتاب، سنت، اجماع و عقل است". این دلایل بیان کننده مصالح و مفاسد "حیات معقول" است که سعادت دنیوی اخروی بدون آن امکان پذیر نیست.
پس در حقیقت هیچ عملی -چه عضلانی و چه فکری، خواه طبیعی یا قراردادی و خواه ارزشی و غیر ذلک- از بشر سر نمی زند، مگر اینکه مشمول قانون فراگیر الهی؛ یعنی فقه باشد. تعبیر "فقه الله الاکبر" را که مولوی در اول کتاب مثنوی، در مقام توصیف کتاب خود آورده است، به همین وسعت فراگیر فقه اشاره دارد. فقه جمیع شئون رفتاری‏، کرداری و گفتاری انسان چه در عرصه فردی و چه در عرصه‏‏های اجتماعی آن هم در قالبهای گوناگون سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را دربر داشته و طبق قواعد و قوانین کلان و خرد برای شئون آدمی برنامه عملی منطبق با فطرت آدمی ارائه می‏دهد. ‏با توجه دقیق و همه جانبه به ارکان اعتقادی و احکام مکتب اسلام، این حقیقت به اثبات می رسد که ما در اسلام، فقهی که محدود و منحصر به بیان کمیت و کیفیت رابطه شخصی انسان با خدا؛ یعنی عبادت باشد، نداریم، بلکه تمامی شئون و اعمال حیات معقول انسانها، در قلمرو فردی و اجتماعی -که یگانه عامل سعادت دنیوی و اخروی بشریت است- مشمول فقه به معنای حقیقی آن می باشد.
بنابراین فقه اسلامی را می‌توان به بخشهای زیر تقسیم نمود: 1 - فقه عبادی؛ 2 - فقه احوال شخصیه؛ 3 - فقه معاملات و عقود و ایقاعات؛ 4 - فقه اخلاق؛ 5 - فقه سیاست؛ 6 - فقه سیاست؛ 7 - فقه صنعت؛ 8 - فقه ارتباطات بین الملل؛ 9 - فقه فرهنگ؛ 10 - فقه مدیریت؛ 11 - فقه جهاد و دفاع؛ 12 - فقه علوم؛ 13 - فقه اکتشافات؛ 14 - فقه حقوق؛ 15 - فقه قضا؛ 16 - فقه مبارزه با ظلم و فساد؛ 17 - فقه مبارزه با ناشایستگی ها؛ 18 - فقه تشویق و تحریک به شایستگی ها و بایستگی ها؛ 19 - فقه آینده نگری؛ 20 - فقه اطلاعات به آنچه که در دنیا می گذرد.
برای اثبات صحت این تقسیم، ضروری است که این دلایل را در نظر بگیریم: دلیل یکم: "بعثت لاتمم مکارم الاخلاق". این حدیث به دفعات متعدد از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل شده است. این حدیث، انگیزه بعثت پیامبر عظیم الشان را تعمیم و تکمیل اخلاق و شکوفا ساختن درون مردم معرفی می نماید. بنابراین، اخلاق قسمت بسیار مهم از رسالت انبیا است که در دایره فقه و به معنای عمومی آن قرار گرفته است.
دلیل دوم: قرآن مجید، در مواردی متعدد از آیات، هدف بعثت پیامبر عظیم الشان را تعلیم کتاب و حکمت دانسته است. "هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمه الکتاب و الحکمه؛ اوست خدایی که در میان مردم عامی رسولی را بر انگیخت که برای آنان آیات خداوندی را می خواند و آنان را تزکیه می کند و کتاب و حکمت به آنها تعلیم می دهد".(جمعه، آیه 2)
بدیهی است که محتویات کتاب الهی و معنای حکمت، تنظیم و اصلاح همه شئون حیات معقول بشری را به عهده گرفته است، نه مقداری از عبادات و کمیت و کیفیت آنها را.
لیل سوم: امیر المومنین(ع) در خطبه اول از نهج البلاغه پیرامون علت بعثت انبیاء(ع) چنین می فرماید: "خداوند سبحان پیامبران را پیاپی بسوی مردم فرستاد تا وفا به پیمان خلقت را از آنان بخواهند و نعمت فراموش شده خود را به یاد آنان بیندازند و به‌وسیله تبلیغ (درباره مصالح و مفاسد آنان) احتجاج کنند و گنجینه های مخفی عقول آنان را بینگیزند و آیات قدرت خداوندی را در آسمان بلند (در بالای سر آنان) و گهواره برنهاده شده در زیر پای آنان، ارائه دهند و طرق معیشت را بدیشان بیاموزد".
از مجموع این دلایل، صحت تقسیم یاد شده درخصوص فقه اسلامی، با کمال وضوح به اثبات می رسد. البته هیچ فرد مطلع از فقه و معارف اسلامی، تردیدی در این ندارد که تشخیص موضوعات و روابط و راههای تطبیق موضوعات بر موارد و دیگر امور تخصصی موضوعی در ابواب فقهی، به عهده متخصصان و کارشناسان با تقواست؛ بعد از آن نوبت به فقها می رسد که برای استنباط احکام از منابع فقهی وارد عمل شوند.‏
سئوال چهارم: آیا دین و فقه کاملند و این فهم ما از دین و فقه است که، کامل نیست؟
پاسخ: این سئوال شبیه این است که بپرسیم، آیا جهان هستی یک کارگاه منظم و قانونمند است ولی علمی و فلسفی ما از آن ناقص است؟ آری همان گونه که جهان با شناسایی جهان فرق دارد مسلم است که دین و فقه نیز با شناسایی و فهم آن دو متفاوت است، ولی یک نکته را نباید فراموش کرد که با توجه به اینکه کمال، حامل ارزشمندی و غیر کمال(نقص)، حامل ضد ارزش است، از دیدگاه علمی، به‌کار بردن اصطلاح محدودیت یا نسبیت در برداشتهای ما از دین و فقه، مناسبتر و صحیحتر به نظر می رسد. زیرا با توجه به محدودیت عمر آدمی و فراوانی نامحدود مسائلی که بالفعل یا بالقوه در ارتباطات چهارگانه انسان (ارتباط انسان با خویشتن، با خدا، با جهان هستی و با همنوع خود) وجود دارد، فهم ما از دین و فقه، در گذرگاه زمان نسبی و درخور امکانات ما در وصول به واقعیات آن دو حقیقت می باشد؛ و این محدودیت و نسبیت هیچ ضرری به کاربرد دین و فقه در تنظیم حیات معقول بشری نمی زند.‏