بازی موشکی در زمین ترکیه

شعیب بهمن ـ پژوهشگر ارشد موسسه مطالعات ایران و اوراسیا
طی سال‌های اخیر مساله استقرار سپرهای دفاع موشکی آمریکا و ناتو در مجاورت روسیه به یکی از مهم‌ترین و لاینحل‌ترین چالش‌ها در روابط مسکو و غرب مبدل شده است. این چالش به حدی پیچیده و از نظر امنیتی مهم است که عملا پای سایر کشورهای منطقه را نیز به مناقشه باز کرده است. در این بین به‌رغم آنکه بحث استقرار سپر دفاع موشکی در ترکیه از مدت‌ها پیش مطرح بوده، اما اینک اعلام آمادگی آنکارا برای استقرار بخشی از سپر دفاع موشکی ناتو در مناطق جنوب شرقی خود، روسیه را به شدت نگران کرده است. اگرچه از نگاه دولت ترکیه، استقرار تاسیسات راداری هشداردهنده ناتو در خاک این کشور، توان دفاعی آنکارا و همچنین کل ناتو را افزایش می‌دهد، با این حال مقامات کرملین چنین طرحی را مغایر با منافع ملی و امنیت ملی خود می‌پندارند.
نگاهی به سامانه دفاع موشکی
سابقه «سپر دفاع موشکی» به «طرح دفاع راهبردی» به دولت رونالد ریگان باز می‌گردد که در دهه 1980 به عنوان تلاشی برای تحت پوشش قرار دادن سراسر خاک ایالات متحده مطرح شد. مطابق با این طرح که بعدها به «جنگ ستارگان» مشهور شد، حفاظت از ایالات متحده آمریکا در برابر حملات موشک‌های حامل کلاهک اتمی اتحاد جماهیر شوروی، به عنوان دکترین امنیتی واشنگتن معرفی شد. در این بین به‌رغم آنکه با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، طرح فوق در آمریکا به طور جدی دنبال نشد، اما با روی کار آمدن نومحافظه‌کاران در کاخ سفید و حملات 11سپتامبر، یک‌بار دیگر مساله استقرار سامانه دفاع موشکی در سال 2002، مطرح شد. بر این اساس جورج بوش، رییس‌جمهور وقت آمریکا، هدف اصلی برنامه دفاع موشکی را ممانعت از حملات گروه‌های تروریستی و کشورهای سرکش، عنوان کرد و مطابق با دکترین «دفاع پیش‌دستانه»، احتمال دستیابی گروه‌ها و کشورهای معارض با ایالات متحده به کلاهک‌های اتمی را مهم‌ترین هدف طرح فوق معرفی کرد.
با روی کار آمدن اوباما، دولت آمریکا سعی کرد روابط نامناسب و نزاع‌آمیز خود را با روسیه سامان دهد. از این رو دولت اوباما در 17سپتامبر 2009، طرح استقرار سامانه دفاع موشکی را در کشورهای لهستان و چک لغو کرد. با توجه به اینکه طرح استقرار سامانه دفاع موشکی آمریکا در شرق اروپا از سوی روس‌ها به عنوان تهدید امنیت ملی قلمداد شده بود و آنها را به واکنش‌های متعددی واداشته بود، بنابراین اقدام جدید واشنگتن توانست تا حد زیادی روابط سرد میان دو طرف را بهبود بخشد و حساسیت‌های موجود در روسیه را برطرف کند. البته این پایان کار سپر دفاع موشکی نبود، زیرا اوباما هنگام اعلام قصد آمریکا مبنی بر صرف نظر کردن از این طرح، از پروژه جدیدی با همکاری ناتو خبر داد.
در آغاز رهبران ناتو از روسیه دعوت کردند به طرح سپردفاع موشکی این سازمان بپیوندد، با این حال روس‌ها پس از بررسی‌های خود متوجه شدند این طرح همچنان امنیت ملی مسکو را به خطر می‌اندازد. در طرح جدید که قرار است سامانه دفاع موشکی آمریکا و اروپا را به یکدیگر مرتبط ‌کند، ناتو قصد دارد از استقرار یک رادار ثابت بزرگ و تجهیزات صحرایی سیستم دفاع موشکی در یک مکان صرف نظر کند و تمرکز خود را روی یک سیستم متداول طبقه‌بندی‌شده و قابل تعدیل قرار دهد. بنا بر آنچه اعلام شده، طرح جدید شامل چهار مرحله می‌شود:
مرحله اول با اعزام ناو موشک‌انداز مونتری به سواحل اروپایی تا پایان سال 2011 عملی خواهد شد. علاوه بر این، موشک‌های رهگیر SM-3 Block IA و ایستگاه راداری زمینی متحرک AN/TPY-2 نیز در جنوب اروپا مستقر خواهند شد.
در مرحله دوم طرح که تا پایان 2015 به اتمام می‌رسد، رادارهای مدرن و همچنین سپرهای موشکی SM-3 BLOCK IB در رومانی مستقر خواهند شد.
مرحله سوم تا پایان سال 2018 انجام خواهد گرفت و آمریکا باتری‌های سامانه‌های دفاعی ضدموشکی SM-3 Block IIA را در لهستان مستقر خواهد کرد.
چهارمین مرحله نیز قرار است تا پایان سال 2020 به انجام برسد و در چارچوب آن، سامانه‌های دفاعی ضدموشکی SM-3 BLOCK IIB در اروپا مستقر خواهند شد که قادرند نه‌فقط موشک‌هایی با برد متوسط، بلکه موشک‌های قاره‌پیمای MBR با برد پنج‌‌هزار و 500 کیلومتر را نیز رهگیری کنند.
در این بین نگرانی روسیه به‌ مرحله چهارم مرتبط می‌شود. زیرا در این مرحله، سامانه دفاعی قادر به رهگیری موشک‌های قاره‌پیما با برد متوسط می‌شود و چنین امری می‌تواند توان بازدارندگی روسیه را به خطر بیندازد. از این رو اختلاف نظرهایی درخصوص اصول ساخت سپرهای موشکی اروپایی وجود دارد. ناتو اصرار بر رده‌بندی عمیق سپرهای موشکی دارد که بر چهار مرحله توسعه آمریکایی این سیستم تکیه دارد. این در حالی است که روس‌ها به اهداف چنین اقدامی شک دارند و معتقدند چنانچه آمریکا در پایان چهارمین مرحله تکامل این سیستم‌ها در سال 2020، دوباره مانند بوش پسر عمل کند و سپرهای موشکی را در چک و لهستان مستقر کند، آنگاه نیروهای راهبردی بازدارنده هسته‌ای روسیه مورد تهدید قرار خواهند گرفت. روس‌ها معتقدند سپرهای موشکی آمریکایی مستقر در این منطقه، نه‌تنها می‌توانند موشک‌های راهبردی روسیه که از خاک این کشور به‌سمت شمال‌غرب پرتاب می‌شوند را مورد هدف بگیرند، بلکه قادر خواهند شد به اهداف زمینی نیز حمله هسته‌ای کنند.
موافقت ترکیه با استقرار بخشی از سامانه دفاعی ناتو در خاک خود، به معنای اجرایی شدن مرحله اول طرح ناتو است. سابقه استقرار سامانه دفاع موشکی در ترکیه به سال 2008 و سفر دیک چنی، معاون وقت رییس‌جمهور آمریکا به آنکارا بازمی‌گردد. در آن هنگام مقامات ترکیه اعلام کردند با ایجاد سپر دفاعی موشکی در خاک خود به شکل محدود موافقت خواهند کرد. بر اساس این برنامه قرار بود سیستم راداری موسوم به X-Band در خاک ترکیه و در نزدیکی مرز با ایران نصب شود و نخستین سری از موشک‌های بازدارنده در جمهوری آذربایجان برپا شوند. با این حال پس از تغییر و تحولات صورت‌گرفته در واشنگتن و روی کار آمدن اوباما، ابتدا این طرح به دست فراموشی سپرده شد، اما پس از مدتی ایالات متحده یک‌بار دیگر در نشست سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در بروکسل به ارایه پیشنهاد خود مبنی بر استقرار سپر دفاع موشکی در خاک ترکیه مبادرت ورزید. از زمان طرح مجدد این پیشنهاد، بحث و جدل‌های زیادی در ترکیه به پا شد. زیرا به نظر می‌رسید دولت ترکیه با تصمیم سختی روبه‌رو شده‌ است. بر این اساس تصمیم‌گیری درخصوص پیوستن به این شبکه موشکی برای ترکیه آسان نبود؛ چراکه آنکارا نگران تاثیرات منفی این امر بر روابط رو به گسترش خود با ایران و روسیه بود. در آن زمان آنکارا اعلام کرد تا هنگامی که استقرار سپر دفاع موشکی به سبب مقابله با تهدید ایران، توجیه شود، آن را نخواهد پذیرفت؛ زیرا ناتو پیش از این اعلام کرده بود هدف از سپر دفاع موشکی، حمایت از کشورهای عضو ناتو در صورت بروز هرگونه درگیری نظامی با ایران در سایه پرونده هسته‌ای این کشور است. از این رو ترکیه برای استقرار این سامانه دفاعی در خاک کشور خود، در نشست لیسبون شروطی را تعیین کرد که عبارت بودند از:
1. طرح سپر دفاع موشکی برای هیچ یک از همسایگان ترکیه تهدیدساز نباشد؛
2. کل حریم هوایی ترکیه را در بر بگیرد و تنها مخصوص استقرار در مرز ایران نباشد؛
3. آنکارا در سیستم فرماندهی طرح مشارکت داشته باشد؛
4. طرح به شدت کنترل شود و اطلاعات این سیستم به کشورهای غیرعضو ناتو به ویژه اسراییل درز نکند.
در حال حاضر مشخص نیست که خواسته‌ها و شروط ترکیه مورد پذیرش غرب قرار گرفته‌اند یا آنکارا با حساب سایر معادلات امنیتی به پذیرش استقرار بخشی از سامانه دفاعی ناتو در خاک خود تن داده است. در این بین آنچه مشخص است، نصب رادارهای آمریکایی در خاک ترکیه است که قادر خواهند بود هرگونه موشکی که از کشورهای همسایه ترکیه به سوی اروپا و آمریکا پرتاب می‌شوند را به مجرد پرتاب، شناسایی کرده و از بین ببرند.
چشم‌انداز آینده
استقرار بخشی از سامانه دفاع موشکی ناتو در ترکیه از یک سو بر روند رو به رشد روابط تهران و آنکارا تاثیر خواهد گذاشت و از سوی دیگر مناسبات گسترده ترکیه با روسیه را تحت تاثیر قرار خواهد داد؛ زیرا چنین امری نه‌تنها برای نیروی هسته‌ای راهبردی روسیه خطرآفرین خواهد بود، بلکه خطر کاهش توانمندی نیروی بازدارنده مسکو می‌تواند به مسابقه تسلیحاتی منجر شود و در نهایت منطقه و سراسر جهان را درگیر یک بازی بی‌پایان کند. به همین دلیل نیز روسیه بارها با استقرار سامانه‌های دفاع ضد موشکی آمریکا در خاک ترکیه و در منطقه دریای سیاه مخالفت کرده است. مخالفت روسیه با این طرح در حالی صورت می‌گیرد که حتی اگر تسلیحات مستقر‌شده در ترکیه، راهبردی هم نباشند، باز هم وجود آنها در نزدیکی مرزهای روسیه، تهدیدی برای امنیت این کشور خواهد بود. از این رو مقامات مسکو استقرار سامانه‌های دفاع ضد موشکی ناتو را در ترکیه غیرقابل قبول می‌دانند و معتقدند استقرار این تجهیزات می‌تواند به حضور کشتی‌های نظامی آمریکایی و تسلیحات مدرن در منطقه منجر شود.
علاوه بر این، استقرار سامانه دفاع موشکی در ترکیه، از یک سو روابط روسیه با آمریکا و ناتو را متزلزل خواهد کرد و از سوی دیگر موجب نزدیکی تهران و مسکو خواهد شد. شواهد تاریخی نشان داده که هرگاه روابط روسیه و آمریکا تیره شده، مناسبات تهران و مسکو بهبود یافته است. همچنین ناهمسویی منافع و مواضع ایران و روسیه با ترکیه درخصوص تحولات خاورمیانه و به ویژه اوضاع سوریه، موجب افزایش شکاف در روابط طرفین شده است. از این رو احتمال آنکه در آینده تغییرات و دگرگونی‌هایی در صورتبندی روابط ایران، روسیه، آمریکا و ترکیه روی دهد، افزایش یافته است.