اصولگرایانی که اصلاح‌طلب می‌شوند

گروه سیاسی ـ مهسا امرآبادی: ریزش در بدنه اصولگرایان چندی است که شدت و قوت بیشتری گرفته است. کاهش طرفداران و حتی رویگردانی برخی شخصیت ها از تفکر اصولگرایی به معنای آنچه افراد منتسب به این طیف آن را معنا می کنند، از چندین سال پیش آغاز شد و حتی می توان برخی اصلاح طلبان کنونی را افراد رویگردان شده و تغییریافته راست سنتی معرفی کرد که با انشعاب از راست توانستند زمینه ساز آغاز جنبش اصلاح طلبی در کشور باشند. مرزبندی که با جدا شدن اصلاح طلبان کنونی از محافظه کاران و راست سنتی در سال های گذشته انجام شد، اکنون آنقدر پررنگ و قابل تشخیص شده که بتوان رفتارها و افکار هر شخص را در میان مرزهای این دو طیف تعریف کرد. در چند سال اخیر با افزایش معضلات و مشکلات کشور نه تنها بدنه حامی اصلاح طلبان افزایش پیدا کرده که افرادی که زمانی از حامیان سرسخت و از مدافعان جدی تفکر و سیاست های اصولگرا بودند اکنون با وجود اینکه هنوز گفتمان خود را در قالب اصولگرایی تعریف می کنند، گفتار و تفکرات آنها به اصلاح طلبی گرایش پیدا کرده و در مواردی می توان آنها را به عنوان اصلاح طلبان نوین تعریف کرد: اصلاح طلبانی که بعضا در مواردی و در دوره کنونی از برخی اصلاح طلبان خاموش که به علت تحدید و افزایش فشارها بر این طیف ترجیح داده اند ساکت باشند، پرتحرک تر عمل می کنند و انتقادهای تندتری به جناح حاکم و اصولگرایان دارند و به دلیل اینکه دست شان نسبت به اصلاح طلبان بازتر است و شاید به دلیل آنکه زمانی در به وجود آمدن این شرایط سهیم بوده اند، برای درست کردن آن تلاش و پیگیری بیشتری می کنند. با یک نگاه سطحی هم می توان دریافت افرادی که به سوی افکار اصلاح طلبی روی آورده اند، اغلب تحصیلات دانشگاهی و آکادمیک در سطوح بالادارند یا بیشتر با طیف نویسندگان و هنرمندان سر و کار دارند. این افراد همواره از اصولگرا بودن خود حرف می زنند و در عین حال به محافظه کاران و سیاست های جریان حاکم انتقادهای تندی می کنند و رابطه خوبی هم با رسانه ها دارند.
بیشتر این افراد در دولت احمدی نژاد و با دیدن عملکرد نامناسب کابینه و شخص احمدی نژاد و با عدم توجه به تذکرات و هشدارهایشان نسبت به نتیجه این عملکردها، از اصولگرایان رویگردان شدند. آنها را می توان در سه گروه تقسیم بندی کرد که گروه اول به حامیان اولیه و از آبادگران مجلس هفتم و افرادی مانند عماد افروغ، محمد خوش چهره و سعید ابوطالب اختصاص می یابد.گروه دوم نیز مربوط به پارلمان نشینان مجلس هشتم و منتقدانی چون علی مطهری، حمیدرضا کاتوزیان است و از محسن دعاگو و محسن غرویان می توان به عنوان روحانیونی نام برد که اندک اندک از سیاست های اصولگرایان رویگردان شده و افکار و گفتارشان رنگ و بوی اصلاح طلبی گرفته است.
البته باید دقت و مدنظر داشت که این افراد و شخصیت ها را باید در ظرف خود دید و در حال حاضر نمی توان آنها را اصلاح طلب به معنای رایج آن دانست هرچند که در آینده می توان این پیش بینی را داشت که با توجه به وضع و شرایط حاصل از عملکرد نامناسب، افکار و اظهارات تعداد بیشتری از اصولگرایان رنگ و بوی اصلاح طلبی به خود بگیرد.
خط‌شکن در محافظه‌کاری
نخستین ریزش ها از لایه به لایی اصولگرایان را می توان به رویگردانی و اعتراض عماد افروغ، نماینده دوره هفتم مجلس به سیاست های اصولگرایان بویژه عملکرد و یکسویه نگری دولت احمدی نژاد، اشاره کرد. افروغ ریاست کمیسیون فرهنگی مجلس هفتم را برعهده داشت اما از میانه های دوره هفتم مجلس، سر به اعتراض برداشت و از رفتارهای هم مسلکان خود بشدت گلایه کرد: گلایه یی که با بی مهری و بی توجهی سایر اصولگرایان مواجه شد و افروغ را برآن داشت تا فراکسیون «اصولگرایان منتقد یا تحول خواه» را کلید بزند. افروغ که در انتخابات ریاست جمهوری سال 84 از مدافعان محمود احمدی نژاد و سیاست های او بود، در انتخابات مجلس هفتم در لیست آبادگران که از حامیان اولیه احمدی نژاد محسوب می شدند، کاندیدا و موفق شد به عنوان نماینده تهران وارد مجلس شود.
او از نظریه پردازان سرشناس اصولگرا محسوب می شود که نظریه نقد درون گفتمانی را ابداع کرد و بعدها به گفتمانی غالب تبدیل شد. این جامعه شناس و استاد دانشگاه از نخستین افرادی بود که نسبت به سیاست های یک سویه احمدی نژاد و جناح محافظه کار و نسبت به سیاست های حذفی در کشور واکنش نشان داد و آن را آغاز ماکیاولی دانست. افروغ در انتخابات مجلس هشتم ترجیح داد کاندیدا نشود و موقتا عطای حضور در قدرت را به لقایش بخشید و در جواب افکار عمومی اعلام کرد عدم حضور وی در مجلس مفیدتر است. افروغ برنامه ریزی کرد که «جنبش اخلاقی» را راه اندازی کند. افروغ، تاثیر این جنبش را در صحنه اخلاق سیاسی قابل توجه می داند. وی همفکرانش را در این زمینه افرادی معرفی می کند که سابقه فعالیت سیاسی، مبارزاتی و بصورت متشکل و رسمی به اخلاق توجه ویژه یی دارند.
حامی سرسخت اما کوتاه‌مدت
محمد خوش چهره را می توان تئوریسین برنامه های اقتصادی محمود احمدی نژاد نامید. این اقتصاددان از لیست انتخاباتی آبادگران توانست به مجلس هفتم راه یابد. وی در انتخابات ریاست جمهوری نهم از مدافعان سرسخت احمدی نژاد بود که دو شب پیش از انتخابات ریاست جمهوری سال 84 در مناظره تلویزیونی به نیابت از احمدی نژاد ظاهر شد و در مقابل نماینده هاشمی رفسنجانی و همانطور که در سال های پیشین از کارکرد اقتصادی اکبر هاشمی رفسنجانی، رییس جمهور پیشین، انتقاد می کرد برنامه های اقتصادی او را به چالش کشید. خوش چهره مدت کمی بعد از پیروزی احمدی نژاد در انتخابات، به یکی از مخالفان و منتقدان احمدی نژاد تبدیل شد اما با مخالفت های جدی در مجلس روبرو شد.
خوش چهره استاد دانشگاه است و در چند سال گذشته سعی داشته سیاست های اقتصادی دولت احمدی نژاد را به چالش بکشد. وی ابتدا با لحن توصیه آمیز سعی داشت اشتباهات اقتصادی دولت را گوشزد کند اما اکنون بعد از گذشت چند سال به نظر می رسد در انتقادهای خود بی محاباتر عمل می کند.
مستندساز اصولگرا و حامی کاندیدای اصلاح‌طلبان
سعید ابوطالب فیلمساز و مستندساز مستقل و نماینده تهران در مجلس هفتم است. او پس از حمله امریکا به عراق در راس یک گروه فیلمبرداری به این کشور رفت و همراه یکی دیگر از اعضای گروه، توسط نیروهای امریکایی بازداشت شد که بعد از چهار ماه آزاد و به ایران بازگشت و به عنوان چهره فرهنگی اصولگرا معرفی شده و به کرسی نمایندگی مجلس رسید. او که عضو کمیسیون فرهنگی مجلس بود، طرح استفاده مدیریت شده از ماهواره را در مجلس دنبال می کرد که طبق این طرح سازمان صدا و سیما موظف بود حداکثر تا شش ماه، با راه اندازی حداقل سه شبکه تلویزیونی با گستره کشوری، نسبت به دریافت و پخش همزمان آن دسته از برنامه های شبکه های ماهواره یی که مغایر با ارزش ها و مبانی فرهنگ اسلامی و ملی نباشد، اقدام کند.
او رییس و سخنگوی کمیته هنر و رسانه کمیسیون فرهنگی مجلس نیز بود که به گفته برخی اصولگرایان، «مانند محمد خوش چهره، به خاطر نقدهای تند خود از راه یافتن به دوره بعدی مجلس هشتم بازماند.» او در انتخابات ریاست جمهوری دوره دهم جبهه یی با عنوان «جبهه اصولگرایان حامی نخست وزیر امام(ره) را تاسیس و از وی حمایت کرد. درحال حاضر ابوطالب ترجیح داده است که فعالیت های سیاسی خود را به حالت تعلیق درآورد و به کار اصلی و مورد علاقه خود یعنی فیلمسازی و مستندسازی روی آورد.
اقتصاددان منتقد
نماینده تهران در مجلس هفتم و هشتم که در انتخابات ریاست جمهوری سال 88 با وجود حمایت اصولگرایان محمود احمدی نژاد، از کاندیدای جبهه اصلاحات حمایت کرد، این روزها در انتقاد از سیاست ها و عملکرد دولت اصولگرا جدی تر و بی محاباتر وارد شده است. وی در تازه ترین موضع گیری خود «شیوه نصیحت گونه اصولگرایان مجلس برای اصلاح عملکردها را چیزی جز لاپوشانی ندانست که در شرایط کنونی کشور به نتیجه نمی رسد.» کاتوزیان در گفت وگو با خبرآنلاین گفته است محبوبیت احمدی نژاد کاهش یافته است. او گفته است: برخی به خاطر اینکه از رییس جمهور چشم بسته حمایت کردند، الان دچار تناقض شده اند و نمی توانند خیلی راحت عقب نشینی کنند. ضمن اینکه در خیلی موارد در برابر سوال های ما سکوت می کنند. برخی به اشتباه خود اذعان می کنند. بعضی از آنها هم ظاهرا می خواهند پرچمدار مبارزه با تخلفات در دولت باشند. استدلالشان هم این است که اگر از رییس جمهور حمایت کردیم به خاطر رهبری بوده است.
اصولگرای راوی اصلاح‌طلب
اکنون دیگر نام علی مطهری به اعتبار پدر شهیدش مرتضی مطهری، بر سر زبان ها نیست. او توانست در مدت عمر مجلس هشتم نام خود را در فهرست نماینده های منتقد دولت اصولگرا و عملکرد آن ثبت کند. مطهری به دلیل نفوذی که در طیف های زیادی از اصولگرایان و حاکمیت دارد، توانست در مجلس و در احقاق حقوق مردم و ممانعت از افزایش اعمال غیرقانونی دولتمردان دهم، نمره خوبی در کارنامه خود ثبت کند. علی مطهری از نخستین افراد پیگیر برای سوال از رییس جمهور بود. هرچند که این طرح به سرانجام نرسید اما مطهری توانست چهره خود را به عنوان فردی که به دنبال حق می رود، مطرح کند. او در مصاحبه های اخیر خود نشان داده است که با وجود مهر اصولگرا بر پیشانی اش، افکار اصلاح طلبانه یی در سر می پروراند و پیشنهاد اخیر او مبنی بر اصلاح قانون انتخابات و حضور قوای دیگر در اجرای انتخابات نشان دهنده تلاش او برای اصلاح بنیادین امور است. او همچنین تمایل خود را برای اینکه در لیست اصلاح طلبان قرار گیرد اعلام کرد.
از مخالفت با خاتمی تا اتهام به جاسوسی
کسی که با خطبه های ضد اصلاحات و مخالفت با خاتمی در دوران ریاست جمهوری وی به شهرت رسید امروز در انتقاد از دولت گوی سبقت از اصلاح طلبان را ربوده است. محسن دعاگو که زمانی خطبه هایش در مخالفت با سیاست های دولت اصلاحات بر صفحه یک روزنامه های محافظه کاران نقش می بست این روزها لحن و کلامش اگر نگوییم همسویی با اصلاح طلبان دارد، آنچنان زاویه یی هم با آنها ندارد و برای همین است که اگر روزی عضو شورای سیاستگذاری ائمه جمعه با محافظ ویژه تردد می کرد به یمن مخالفتش با سیاست های دولت محمود احمدی نژاد نه اتومبیلی از جانب دولت دارد و نه محافظی از سوی نهادهای مسوول. کمتر خطبه یی از او طی سالیان اخیر منتشر شده که رنگ و بوی انتقاد از دولت و حتی بخشی از اصولگرایان نداشته باشد.
دعاگو که زمانی به همراه فاطمه کروبی عضو هیات منصفه مطبوعات بود بعد از انتخابات ریاست جمهوری 88 که او از نخست وزیر دوران امام(ره) حمایانت کرده بود دیگر عضو این هیات نیست اگرچه عضو جامعه روحیت از تشکل های راست سنتی محسوب می شود اما به دلیل تغییر مواضعش از سوی این تشکل روحانی اصولگرا مورد انتقاد قرار می گیرد و حتی شخصی مانند جعفر شجونی او را جاسوس جامعه روحانیت نامیده بود. دعاگو که از چهره های نزدیک به هاشمی رفسنجانی محسوب می شود سال 87 یعنی سه سال بعد از ریاست جمهوری احمدی نژاد گفته بود تحمل نقدپذیری خاتمی از احمدی نژاد بیشتر بود: سخنانی که می توان گفت امام جمعه شمیرانات به حقانیت سخنان خاتمی در دوران اصلاحات پی برده است.
شاگرد آیت‌الله مصباح و تمایل به چپ
محسن غرویان روحانی و شاگرد سابق آیت الله مصباح یزدی این روزها اظهارنظرات متفاوتی دارد. او معتقد است اصلاح طلبان معتدل در جامعه ایران وجود دارند و دارای پایگاه میان مردم هم هستند و نباید واقعیات را انکار کرد. غرویان به ایلنا گفته است دسته دیگر اصلاح طلبان که می توان آنها را به معنای واقعی اصلاح طلب و معتدل نامید کسانی هستند که واقعا در جامعه وجود دارند و در بین اقشار مختلف مردم دارای پایگاه اجتماعی اند و به همین دلیل نباید خود را گول بزنیم که آنها دیگر وجود ندارند. هرچند که غرویان در اول راه است اما در بعضی موارد توانسته موضع گیری منصفانه یی داشته باشد. افکار کنونی او را نمی توان اصلاح طلبی خواند اما به نظر می رسد او نیز در آینده یی نزدیک افکار اصلاح طلبانه یی از خود نشان دهد. می توان به افرادی مثل غرویان امید داشت که در آینده آنها هم به جمع بازآمدگان به اصلاح طلبان بپیوندد، هرچند که در همه جا خود را اصولگرا بنامند.