عراق جدید و ادامه تنگنای ژئوپلتیک

سیدمهدی مدنی: دسترسی به آب‌های آزاد همواره یکی از امتیازات مهم در مباحث ژئوپلتیک است و در مقابل کشوری که از این موقعیت برخوردار نباشد می‌کوشد تا از طرق مختلف خود را به آب‌های آزاد مرتبط سازد. «تنگنای ژئوپلتیک» کلید واژه‌ای است که برای کشورهای محصور در خشکی به‌کار برده می‌شود. از جمله این کشورها عراق است که همواره کوشیده است از طرق مختلف (دیپلماتیک یا نظامی) این تنگنا را بر طرف کند. آنگونه که تحلیلگران مسائل ژئوپلتیک مباحث عراق را تحلیل می‌کنند، جنگ افروزی صدام حسین علیه ایران و کویت را ناشی از همین مقوله دانسته و معتقدند که عراق هر زمان که از قدرت و ثبات برخوردار شود می‌کوشد تا این تنگنا را برطرف سازد. خواه از طریق حمله نظامی و خواه از طریق فشارهای دیپلماتیک بر ایران یا کویت.
اما آنچه در روزهای اخیر بار دیگر در روابط عراق و کویت مطرح و این تئوری را تقویت کرد و سبب بروز تنش‌های سیاسی میان این دو بازیگر شده است، طرح کشور کویت برای ایجاد بندری در جزیره بوبیان به نام مبارک است که با واکنش شدید عراق مواجه شده است. تاسیس بندر بزرگ مبارک در جزیره بوبیان که گذرگاه اصلی عراق به آب‌های خلیج‌فارس است و لشکرکشی صدام برای تصرف این جزیره و همچنین جزیره وربا آتش جنگ علیه کویت را در سال 1990برانگیخت و موجب مداخله بین‌المللی علیه صدام شد، خشم مقامات عراقی را برانگیخته است زیرا این منطقه، گذرگاه اصلی فروش نفت عراق است اما کویت همه این اتهامات را رد می‌کند و معتقد است که احداث این بندر مشکلی برای عراق ایجاد نمی‌کند.
کویت در آوریل سنگ‌بنای بندر مبارک را تحت عنوان «بندر بزرگ مبارک» در جزیره بوبیان که در منتهی‌الیه شمال غربی خلیج فارس است، بنا گذاشت حال آنکه کارشناسان معتقدند ساخت این بندر منفذ اصلی برای صادرات نفت عراق را مسدود می‌کند. (جالب است بدانیم عراق در زمان جنگ تحمیلی از همین بندر برای حمله به ایران استفاده می‌کرد و این خود دلالت بر تنگنای ژئوپلتیکی عراق و لزوم بهره گیری از خاک کویت دارد) در همین زمینه مقامات عراقی ضمن هشدار شدید به کویت در مورد احداث این بندر، از کویت خواسته‌اند که بنای این بندر را متوقف کنند.
هشدار عراق به اقدام کویت
پیش‌تر و در همین راستا یک عضو ائتلاف ملی عراق به کویت هشدار داده بود که عراق در صورت اصرار این کشور بر ساخت بندر مبارک راههای دیگری از جمله رجوع به سازمان ملل متحد را برای حل این مشکل در دستور کار قرار خواهد داد. عدنان سراج در گفت‌وگو با شبکه خبری العالم اظهار داشته بود که ساخت بندر مبارک در مکان فعلی ضررها و خسارتهای بسیاری به عراق وارد می‌کند و بحرانی ایجاد خواهد کرد که به نفع دو طرف نیست. وی در ادامه گفته بود کویت می‌تواند این بندر را در محل‌های دیگری احداث کند تا از وقوع مشکلات میان دو کشور به دلیل ایجاد آن جلوگیری کند. سراج تصریح می‌کند عراق بر طبق توافقنامه شوم «خیمه صفوان» از بسیاری از اراضی ساحلی مهم خود به نفع کویت صرف نظر کرد و کویت با پیشروی در مسافت معینی از خاک عراق موجب شد تا تنها گذرگاه آبی عراق بندر فاو باشد که به شکل هلال باریکی است و کشتیها نمی‌توانند در آن دور بزنند.
به گفته عدنان سراج کویت می‌خواهد عراق را از لحاظ سیاسی تحت فشار قرار دهد و کارشناسان عراقی تاکید می‌کنند که این بندر به ضرر منافع و اقتصاد عراق است لذا وقتی کویت قصد دارد بندری را بسازد که به ضرر منافع عراق است، باید به نظر طرف زیان دیده و نه فقط طرف کویتی که ادعا می‌کند ساخت این بندر هیچ تاثیری بر عراق ندارد، گوش داد. عراق تلاش می‌کند تا مسئله وخیم‌تر نشود و از این رو، یک هیات عراقی برای گفت‌وگو در کویت حضور دارد و در صورتی که گفت‌وگو به شکست بینجامد، عراق شیوه‌های دیگری مانند میانجیگری یا رجوع به سازمان ملل یا نهادی بی‌طرف را برای حل این مشکل در دستور کار قرار خواهد داد.
سراج در ادامه به ابزارهای عراق در این راه اشاره کرده و می‌گوید: اگر کویت بر ساخت این بندر اصرار کند؛ عراق راههای زیادی برای تحت فشار قرار دادن کویت دارد. عراق می‌تواند از لحاظ سیاسی و اقتصادی کویت را تحت فشار قرار دهد که از جمله بستن جاده صفوان است که تنها گذرگاه زمینی کویت به سمت اروپا به شمار می‌رود یا اینکه کویت را از بازاری مهم و بزرگ یعنی همان بازار عراق محروم کند. عراق به دنبال برپایی بهترین روابط با کویت به دور از منافع جزئی مانند بندر مبارک یا غیره است.
البته آنگونه که برخی خبرگزاری‌ها مدعی شده‌اند عراقی‌ها تا همین جا هم ساکت ننشسته‌اند و در یک اقدام نظامی اقدام به پرتاب سه موشک کاتیوشا به این بندر کرده‌اند. هفت گذشته شبکه خبری العربیه به نقل از منابع دیپلماتیک گزارش داد که سه فروند موشک به یک منطقه مرزی میان کویت و عراق اصابت کرده است. این شبکه می‌افزاید موشک‌های کاتیوشا بندر کویتی مبارک را که در دست ساخت است، هدف قرار ندادند اما به نزدیکی آن اصابت کردند. هر چند این خبر به سرعت تکذیب شد اما نشان از احتمال بروز تنش جدی میان این دو همسایه دارد.
واکنش کویت به موضع‌گیری عراق
اما کویت نیز در این زمینه سکوت نکرد و لفاظی‌های عراق را بی‌پاسخ نگذاشته است. در این زمینه وزیر خارجه کویت با بیان اینکه کشورش به ساخت بندر جنجال‌برانگیز «مبارک» ادامه می‌دهد، به عراق هشدار داد که دست از تهدید کویت بردارد. شیخ محمد الصباح معاون نخست وزیر و وزیر خارجه کویت با اشاره به تهدیدهایی که گروه‌های مختلف عراقی در خصوص ساخت بندر مبارک توسط کویت اعلام کرده‌اند، تاکید کرد این تهدیدها بیش از اینکه کویت را تهدید کند، تهدید‌کننده عراق است. محمد الصباح گفت: تهدیدها و صداهای نافرمانی که از عراق و برخی محافل عراقی شنیده می‌شود بیش از کویت، تهدیدکننده عراق است. محمد الصباح با اشاره به سیاست‌های عراق در زمان صدام و با بیان اینکه کشورش پس از سقوط رژیم سابق عراق پذیرای مردم آواره این کشور بوده است، هشدار داد که عراق بار دیگر به دوره تهدید امنیت منطقه بازنگردد. وزیر خارجه کویت با بیان اینکه برخی تهدیدها از زبان گروه‌های تروریستی مطرح می‌شود، اعلام کرد که «کویت منتظر چیزی از طرف عراق نیست و به ساخت بندر مبارک نیز ادامه می‌دهد». وی در ادامه افزود: بنده اطمینان دارم که فرزندان کشور کویت، می‌توانند از کشور خود برابر هر گونه تجاوز و حمله هوایی، زمینی یا دریایی دفاع کنند و مانع از تجاوز به استقلال و تمامیت ارضی این کشور شوند؛ بنابراین، امیدواریم که مقامات عراقی هر چه سریعتر موضع خود را اصلاح کنند. این گروه‌ها، پیش از این، علیه خود شهروندان عراقی نیز عملیات‌هایی انجام داده‌اند. از همین روی، بهتر است هر چه سریعتر با آنان برخورد شود. وی همچنین گفت: ما به کار خود در ساخت و تکمیل پروژه بندر «مبارک» ادامه می‌دهیم و بر این باوریم، دولت عراق نیز می‌داند که ساخت این بندر آسیبی به عراق نخواهد زد.
به هر حال موقعیت جغرافیایی عراق و همچنین گذشته عراق بیانگر این مطلب است که عراق همواره می‌کوشد تا از این تنگنای ژئوپلتیک رهایی یابد. می‌توان انتظار داشت که اگر عراق به سمت ثبات برود و بتواند اوضاع داخلی خود را سامان دهد، دیگر از سر مهر و عطوفت با کویت صحبت نمی‌کند. گذشته نیز این امر را به خوبی ثابت می‌کند.