ارتباطات سایبری و قیام مردم مصر

افسانه احدی / پژوهشگر مرکز تحقیقات استراتژیک – دیپلماسی ایرانی
تغییرات نظام بین‌الملل در یک دهه اخیر درعرصه‌های گوناگون رایط جدیدی را موجب شده است. یکی از مهمترین این تغییرات گرایش کشورهای گوناگون به نظام‌های دموکراتیک و ارزش‌ها نظیر آزادی است. افزایش امکانات ارتباطی به ویژه اینترنت چنین تغییراتی را به سرعت در سراسر جهان گسترش داده است. قشرهای جوان در جوامع گوناگون بیشتر در معرض تبادل اطلاعات قرار می‌گیرند و از این رو تغییرات جهانی را بهتر درک کرده و خواهان مشاهده آن در جوامع خود هستند. همچنین باید به جامعه مدنی نیز توجه کرد که در آن مشارکت سیاسی مردم در سرنوشت خویش مهمترین رکن به شمار می‌رود. در این رابطه با نظر می‌رسد فضای خفقان در کشورهای عربی منطقه خاورمیانه با چنین مفاهیمی که اکنون بین‌المللی شده‌اند، همخوانی ندارد و از طرف دیگر قادر به درک شرایط جدید نیز نیست. جوانان که بخش مهمی از جمعیت کشورهای منطقه خاورمیانه را شامل می‌شوند به کمک امکانات ارتباطی توانسته‌اند با فضای جدید جهانی همراه شوند. یکی از مهمترین کانال‌های ارتباطی که به ویژه در میان نسل جوان جوامع گوناگون متداول است، شبکه‌های اجتماعی سایبری نظیر فیس بوک، توئیتر و مای اسپیس است. عمر فعالیت شبکه‌های مجازی کمتر از یک دهه است اما به جرات می‌توان گفت اهمیت و تاثیرگذاری آن بسیار قویتر از دیگر کانال‌های ارتباطی است. این شبکه‌ها که افراد از طریق آن قادرند به سرعت با مخاطبانی از سراسر جهان ارتباط برقرار کرده و تبادل‌نظر کنند موجب شده است تا ارزش‌های بین‌المللی شده به سرعت به محافل داخلی افراد راه یابند. در مصر تاصیر شبکه‌های اجتماعی بیش از سایر کشورهای عربی قابل ملاحظه است. بیش از 20 میلیون مصری به اینترنت دسترسی دارند که یک چهارم جمعیت این کشور را شامل می‌شوند. بخش قابل توجه جمعیت جوانان مصری از جمله کسانی هستند که از آخرین امکانات ارتباطاتی و اطلاعاتی به خوبی بهره می‌برند. مصر از جمله کشورهایی است که به رغم فشارهای دولتی برای محدود کردن فعالیت‌های اجتماعی، دارای شمار زیادی دولتی برای محدود کردن فعالیت‌های اجتماعی، دارای شمار زیادی از فعالان در زمینه روزنامه‌نگاری و وبلاگ‌نویسی است. جوانان مصری که طیف وسیعی از عقاید و گرایش‌ها در آنها دیده می‌شود تا قبل از قطع اینترنت در این کشور توانستند برای سازماندهی اعتراضات علیه دولت مصر از شبکه‌های اجتماعی به ویژه فیس بوک و توئیتر استفاده کنند. از طرف دیگر ارسال سریع عکس‌های و فیلم‌های مربوط به اعتراضات که شامل برخورد نیروهای دولتی با مردم می‌شود، موجب افزایش خشم جوانان مصری و با توجه بیش از پیش جهانی به جریاننهای اعتراضی در مصر شده است. اقدمات دولت مصر در محدودسازی و قطع اینترنت نیز باعث شده تا سایت‌هایی نظیر گوگل و یوتیوب امکانات خاصی را برای کاربران مصمری قائل شوند و تلاش کنند با اقدامات سرکوبگرانه دولت مصر مقابل نمانید. اوج این اقدمات در تظاهرات جمعه خشم در 28 ژانویه مشهود است. قیام مردم مصر از این نظر نیز قابل توجه است که هیچ حزب یا شخصیت معروفی این قیام را رهبری نمی‌کند بلکه یک قیام خودجوش مردمی است که از ماه‌ها قبل و از طریق ارتباطات میان قشرهای گوناگون جوانان سازماندهی شده است. شروع حرکت مصر در 25 ژانویه نیز بدون اینکه اتفاق خاصی بهانه آغاز قیام باشد جای تأمل دارد. در این رابطه به نظر می‌رسد در این فاصله معترضین فرصت کافی برای تبیین و بیان خواسته‌های حقیقی مردم مصر را داشته‌اند و شروع حرکت مردمی مصر تنها منجصر به خشم ناشی از رویداد خاص نیست. شبکه‌های ارتباطی و از جمله شبکه‌های اینترنتی بهترین فضا برای تبادل‌نظر میان معترضین و تبیین خواسته‌ها تلقی می‌شود. مصر همواره به لحاظ سیاسی و اجتماعی الگوی دیگر کشورهای عربی به شمار می‌رود و حتی به عنوان قلب جهان عرب تلقی می‌شود. ویروس آزادی به راحتی از طریق ارتباطات اینترنتی در حال گسترش است و برخورد و سرکوب آن را تشدید خواهد کرد. اگر رهبران کشورهای منطقه خاورمیانه بتوانند شرایط جدید را درک کنند مسلما ساختارهای سیاسی و اجتماعی خود را با جریان‌ها و خواسته های جدید تطبق می‌دهند. در حالی که برخوردهای دولت‌های عربی در قطع اینترنت و تلفن‌های همراه، فیلتر کردن شبکه‌های اجتماعی، دستگیری و کشتن تظاهر کنندگان نمی‌تواند این خواسته را کمرنگ کند. خصایت این جریان قابلیت استمرار در خفا و در فضای مجازی است حتی اگر به ظاهر از فضای عمومی نیز کنار رود و آرامش ساختگی قبلی جایگزین آن شود در حال تکوین و گسترش در بخش‌های درونی جامعه و محافل خاص جوانان است. در واقع با حذف شبکه‌های اجتماعی تنها یک وسیله از دست جوانان خارج می‌شود و رشد تقاضای رو به فزونی نسل جوان باقی می‌ماند. از طرف دیگر پیشرفت‌های تکنولوژیک عملا حذف اینترنت و به تبع آن حذف شبکه‌های اجتماعی مجازی را غیرممکن ساخته است. به نظر می‌رسد هر نوع پاسخگویی باید از جنس خواسته‌ها باشد. نمی‌توان با برخورد سخت و نظامی‌گری چنین روندی را سرکوب کرد. مسدود کردن شبکه‌های اجتماعی و اینترنت در مصر از این امر ناشی می‌شود که رهبران این کشور همچون رهبران دیگر کشورهای عربی منطقه قادر نیستند چنین جریان‌هایی را مدیریت کنند. سرکوب و قطع کانال‌های ارتباطی اینترنتی اقدامی است که تاثیر آن بسیار منفی خواهد بود و باعث می‌شود عرصه اعتراضات همچنان در عرصه عمومی باقی بماند و تنش را افزون سازد. در حالی که روشی که کشورهای غربی در برخورد با خواسته‌ها و اعتراضات عمومی دارند، قابل توجه است. برای نمونه نحوه پاسخگویی آمریکا به فعالیت‌های سایت ویکی‌لیکس نکته مهمی را در پی دارد. در مقابله با افشای اسناد وزارت خارجه این کشور از قطع شبکه یا ایجاد محدودیت در اینترنت استفاده نشد بلکه مقام‌های آمریکایی مدیریت پیامدهای انتشار اسناد توسط ویکی‌لیکس را برگزیدند و با کنترل چگونگی انتشار اسناد و کنترل روندهای رسانه‌ای تا حد زیادی توانستند پیامدهای ویکی‌لیکس را مهار سازند.