همکاری و مذاکره بجای فشار و مذاکره

روسیه با ارائه طرح گام به گام از یک سو مسیر خود را از امریکا جدا کرده تا به اعتماد لازم برای میانجی­گری دست یابد و از سوی دیگر سیاست غلط گذشته مبنی بر استراتژی فشار از طریق گسترش تحریم­ها و مذاکره به صورت هم­زمان را کنار گذاشته و به جای آن سیاست همکاری و مذاکره را جایگزین کرده است
بعد از یک دوره سردی مناسبات میان ایران و روسیه، سفر پاتروشف به تهران و آقای صالحی به مسکو شروعی مجدد در مناسبات تهران ـ مسکو محسوب می­شود.
پاتروشف از موقعیت بالایی در دولت فعلی مدودف و پوتین برخوردار است. او علاوه بر این که دبیر شورای امنیت ملی است، فردی تاثیرگذار و تصمیم­ساز در ساختار حکومتی روسیه به شمار می­آید.
البته مهم­ترین موضوعی که پاتروشف در تهران دنبال کرد، بحث طرح گام به گام درباره پرونده هسته­ای ایران بود، اما مسائل مهم دیگر از جمله تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا که مورد توجه هر دو کشور قرار دارد به بحث گذاشته شد.
روسیه مایل است از طریق همکاری با ایران که نقشی تعیین­‌کننده در منطقه خاورمیانه دارد، تاثیر گذاری بیشتری در تحولات آینده مناسبات خود با آمریکا داشته باشد.
با این وجود نباید این واقعیت را از نظر دور داشت که روسیه باید با اتخاذ سیاست مستقل، به ایران و سایر کشورهای منطقه نشان دهد، این کشورها می­توانند به همکاری دو جانبه امیدوار باشند؛روسیه نیز درصورت هم سویی با واشنگتن، همانند امریکا با بی ­اعتمادی روبرو می­شود.
اما طرح گام به گام چیست و در چه شرایطی می‌تواند موفقیت‌­آمیز باشد؟ دلایل توجه به طرح گام به گام :
1- این طرح برای اولین بار نشان می­دهد که روسیه از نقش یک دنباله­رو به یک طراح و مبتکر تبدیل شده است.
2- این طرح به دلایل اصلی به نتیجه نرسیدن مذاکرات قبلی توجه دارد، زیرا در هشت سال گذشته گروه پنج به علاوه یک همیشه از ایران خواسته است امتیاز بدهد بدون آن که متقابلا حاضر به امتیازدهی باشد. آن­ها حتی زمانی که بسته پیشنهادی تشویقی به ایران ارائه کردند هیچ تعهدی را برای اجرای آن نپذیرفتند.
3- طرح گام به گام سیاست فشار از طریق اعمال تحریم های بیشتر همراه با انجام مذاکرات را به کنار می­گذارد و به جای آن همکاری و مذاکره را جایگزین می­کند، زیرا در این طرح روسیه به طرف امریکایی پیشنهاد داده، درصورت پاسخ ایران به برخی سؤالات، فاکتورهای تشویقی برای این کشور در نظر گرفته شود.
با وجود آن که هنوز ابعاد دقیق این طرح مشخص نشده است، اما به دلیل تاکید بر ارائه فاکتورهای تشویقی در هر مرحله پس از دریافت پاسخ سؤالات، می­توان گفت این طرح زمینه را برای ایجاد اعتماد دو طرفه آماده می­کند.
4- اشاره به این که سؤالات از آسان به سمت سخت خواهد رفت، نشان می­دهد که نگاه روسیه به این واقعیت معطوف است که با برداشتن هر گام زمینه برای تفهم بعدی آماده می­شود و چه بهتر که از مواردی که زودتر می­توان در مورد آن­ها به توافق رسید، شروع کرد.
5- در هشت سال گذشته روسیه به طور کلی حداکثر نقش ضربه­‌گیر را در پرونده هسته‌­ای ایران ایفا می­کرد، به این معنا که درهر زمان تلاش داشت از طریق رایزنی سیاسی از گسترش دامنه تحریم­های پیشنهادی علیه ایران بکاهد.
این سیاست به‌­ویژه درمواردی که تحریم­ها روابط اقتصادی ایران و روسیه را تحت تاثیر قرار می­داد، بیشتر به چشم می­خورد. اما در نهایت روسیه به دلایل مختلف مایل نبود بر سر ایران با آمریکا رودررو شود. در واقع سیاست دنباله­روی مشروط با امریکا را پیش گرفته بود، در نتیجه برخلاف انتظار ایران، روسیه حتی از دادن رای ممتنع به قطعنامه­های تحریم علیه ایران نیز خودداری می­کرد.
ارائه طرح گام به گام نشان می­دهد روسیه برای جلب همکاری بیشتر ایران و نیز ایفای نقش فعال بین­المللی، آن هم در سال برگزاری انتخابات در روسیه، حاضر است از دنباله­روی صرف از سیاست­های امریکا در قبال ایران دست بر دارد.
بنابر این اگر بخواهیم واقع بین باشیم سفر پاتروشف به تهران و در پی آن سفر صالحی به روسیه را می­توان یک نقطه عطف یا یک شروع مجدد در مناسبات تهران-مسکو تلقی کرد؛ البته باید منتظر بمانیم تا ببینیم آیا شرایط لازم برای به نتیجه رسیدن چنین طرحی فراهم می شود یا خیر.
پیش‌زمینه­‌های لازم برای موفقیت طرح گام به گام:
1- دو طرف (ایران و امریکا) واقعا اراده کافی برای به نتیجه رسیدن این مذاکرات را داشته باشند.
2- خطوط قرمز دو طرف به رسمیت شناخته شود. یعنی خط قرمز ایران که ادامه غنی­‌سازی اورانیوم در ایران است، به رسمیت شناخته شود؛ خط قرمز امریکا و غرب نیز این بوده است که ایران به سمت تولید سلاح هسته­ای نرود و شرایط اطمینان از این موضوع فراهم شود.
3- معلوم شود چارچوب و محدوده سؤالات تعیین شده کجاست؟ زیرا در گذشته مدالیته­ای در زمان البرادعی در شش بند تنظیم شد که در آن شش سؤال اساسی وجود داشت و ایران هم به آن سؤالات پاسخ داد. اما از نظر آژانس ایران به صورت کامل به این سؤالات پاسخ نداده است. ضمن این که وقتی این سؤالات تمام شد امریکایی­ها چند سؤال دیگر را در قالب اتهام­های جدید بدون ارایه سند و مدرک، مطرح کردند.
این سئوالات بدون ذکر نامی از امریکا عینا درگزارش­های دبیر کل آژانس بین المللی انرژی هسته­ای تحت عنوان مطالعات ادعایی مطرح شد، بنابر این بر اساس آن­چه توضیح داده شد، باید مشخص شود که حد این سؤالات کجاست و تا چه زمانی ادامه پیدا می­کنند؟ چرا که در غیر این صورت، تا ابد باید مذاکره کرد و به سؤال پاسخ داد. آیا باز هم پاسخ به یک سؤال، سؤالهای جدید را همراه خواهد داشت؟
4- مشخص شود هدف نهایی این طرح چیست؟ یعنی اگر ایران به سؤالات مورد نظر پاسخ دهد، آیا درنهایت پرونده ایران از شورای امنیت سازمان ملل به آژانس باز می­گردد و همانند پرونده خیلی از کشورهای دیگر، روندی عادی می­یابد یا همچنان این پرونده در شورای امنیت سازمان ملل، تحت فصل هفتم منشور سازمان ملل که تهدید صلح و امنیت بین­المللی را از سوی اعضاء بررسی می­کند، ادامه خواهد یافت؟
جمع‌بندی بحث
روسیه با ارائه طرح گام به گام از یک سو مسیر خود را از امریکا جدا کرده تا به اعتماد لازم برای میانجی­گری دست یابد و از سوی دیگر سیاست غلط گذشته مبنی بر استراتژی فشار از طریق گسترش تحریم­ها و مذاکره به صورت هم­زمان را کنار گذاشته و به جای آن سیاست همکاری و مذاکره را جایگزین کرده است چرا بی­‌نتیجه بودن سیاست ارعاب و تهدید (علیه برنامه هسته­ای ایران) در هشت سال گذشته به اثبات رسیده است.
اتهام بزرگ تهدید صلح و امنیت بین‌­المللی علیه ملت ایران که درپی خودکفایی و پیشرفت علمی است، نمی­تواند به تفاهم بین دو طرف بینجامد، به همین دلیل می­توان گفت در صورت تحقق پیش زمینه­‌های لازم برای اعتمادسازی متقابل در یک جو تفاهم، قطعا می­توان امیدوار بود که طرح گام به گام روسیه گره کور مذاکرات بی­نتیجه را باز کند.
روسیه به خوبی می­داند بدون حل و فصل پرونده انرژی هسته ای ایران، نمی­توان به بهبودی محسوس در روند همکاری­های دو جانبه ایران و روسیه در سطح منطقه و جهان امیدوار بود.