زمینه و زمانه دایرةالمعارف تشیع

علی آهنی
سرگذشت پر فراز و نشیب یکی از مرجع‎های دینی امروز را که دایر\‎المعارف تشیع نام دارد بیان می کنم. اگرچه در طول تاریخ 28 ساله این سازمان و این کتاب مرجع چند بار پیش آمده است که با رسانه ها گفت وگو کرده‎ایم ولی شاید بتوانم این‎بار اطلاعات تازه‎یی هم بدهم و تمام فراز و نشیب‎ها و نقاط برجسته را بگویم. در سال 1362 بنیاد اسلامی طاهر که زیرنظر مرحوم ابوالفضل تولیت که آخرین متولی آستانه حضرت معصومه در قم بودند پیشنهاد شد به بنده و سرورانم کامرانی فانی و منوچهر صدوقی که آنها را می‎شناسید. ما مذاکره کردیم که چه مرجعی در بیاوریم. دیدیم که مردم تشنه‎ اطلاعات راجع به گذشته‎ اسلام و تشیع هستند. اول فکر کردیم دایر\‎المعارف اسلام را دربیاوریم ولی گفتیم که ما این دایر\‎المعارف را داریم بعد دیدیم که تشیع مظلوم واقع شده و بدین‎ترتیب موافقت شد که دایر\‎المعارف تشیع باشد. تشیع بیشتر فرهنگ را نشان می دهد ولی شیعه انسان‎ها را نشان می دهد. باری این اسم تصویب شد و از جناب دکتر مهدی محقق دعوت کردیم که سرپرستی این کار را عهده‎دار شود. ایشان هم بتازگی از دانشگاه تهران بازنشسته شده بودند و فراغت داشتند و با روی باز پذیرفتند. نخستین گام ما این بود که یک طرح تدوین و منتشر کنیم که منتشر هم کردیم. اسمش طرح تدوین دایر\‎المعارف تشیع و فهرست عنوان‎های مقالات زیرنظر دکتر مهدی محقق است. این کتابچه‎یی است که مقدمه‎ مفصل فارسی و یک مقدمه‎ کوتاه انگلیسی دارد و نزدیک 200 صفحه است. در دو ستون عنوان مقالات آمده است. طرح دایر\‎المعارف جوری بود که ما پیش‎بینی کرده بودیم در کمتر از یک نسل که مورخان 30 سال می‎شمرند ما بتوانیم این را به پایان برسانیم.
مولفان اصلی دایر\‎المعارف: دکتر پرویز اسقایی، دکتر مرتضی اسدی، حسن انوشه، دکتر شهرام پازوکی، حجت الاسلام سیدمهدی حائری قزوینی، سیدمحمد حسینی، دکتر اصغر جاوده، مرحوم ابوالقاسم رفیعی مهر‎آبادی، مرحوم محمدحسین روحانی، مرحوم دکتر عباس زریاب‎خویی، استاد عبدالحسین شهیدی صالحی، دکتر حسین قریشان‎لو، مرحوم دکتر حسین کریمی، مرحوم دکتر محمدحسین شامخ فریمانی، حجت الاسلام محمدصادق نصیری و دکتر پرویز ورجاوند. مولفان ما بیش از اینها بودند. مولفان اصلی اینها بودند، مولفان جوان‎تر هم در ویرایش مقالات کمک می کردند. نخستین اتفاق این بود که آقای دکتر مهدی محقق رفتند برای تاسیس یک دانشنامه‎ اسلامی به نام جهان اسلام و بعد چندین سرپرست دعوت کردند. ما مولفان را رشته‎یی و تخصصی انتخاب کرده بودیم مثلایک نفر مقالات قرآنی می‎نوشت یک نفر هنر شیعه و ایرانی را می‎نوشت و به همین ترتیب. یعنی ما حدود 25-20 رشته را تفکیک کرده بودیم و همین تعداد هم مولف داشتیم و همه چیز به‎خوبی پیش می‎رفت و برای اینکه یک تنوعی باشد بگویم که ما کلمه‎یی 5 ریال می‎دادیم و اکنون در دایر\‎المعارف بزرگ اسلام زیرنظر کاظم بجنوردی کلمه‎یی 240 تومان می‎پردازیم. در زمانی مدیرهای آنجا می‎گفتند که ما فقط خرج ایاب و ذهاب درمی‎آوریم. باری وقتی دکتر محقق رفتند برای ما مشکل پیش آمد و جانشین برای ایشان آمدند که جناب استاد سید احمد صدر آقا سیدجوادی هستند، که هنوز هم در قید حیات هستند و سرپرست کل این دایر\‎المعارف از همان جلد اول تا به امروز که اواخر تیز 1390 هست ایشان ما را یاری می‎فرمایند. پیوستن جناب سید جوادی خیلی مشکل‎گشا بود و کار به‎‎خوبی پیش رفت و اگر مولفی به رحمت خدا می‎پیوست یا می‎رفت با جاهای دیگر همکاری کند... ما به همین ترتیب پیش می‎رفتیم، در سال 66 ما توانستیم بعد از 4 سال کار نخستین جلدمان را منتشر کنیم و وقتی که ما جلد اول را منتشر کردیم چنانچه روی جلد اول نوشته آب تا احیا بنیاد خیریه و فرهنگی شط به ما کمک کرد چون بنیاد اسلامی طاهر با مسائلی که پیش آمد دیگر نتوانست ادامه دهد و پشتیبانی‎اش را از دست دادیم و داشتیم تعطیل می شدیم تا اینکه یک بار آقای فانی با سیدمحمدمهدی جعفری گفته بودند که با بنیاد خیریه شط من صحبت می کنم. مدیر این بنیاد خیریه خانمی بودند به نام فهیمه محبی که تشریف آوردند و به ما کمک کردند. این خانم که در زمستان 85 به رحمت خدا رفتند باز برای ما مشکل ایجاد شد. این بزرگ بانو حتی خانه ملکی خودشان را فروختند و صرف این دانشنامه کردند. این گفتنش آسونه ولی چه کسی تا به حال این کار را کرده است؟ حتی ایشان زمان مرگش هم 50 میلیون بدهی داشتند.
ایشان فقط مدیریت می کردند و در مسائل علمی دخالت نمی کردند و 13 جلد با مدیریت ایشان و سرپرستی علمی استاد سید جوادی و دستیاری کامران فانی و بنده منتشر شد. جناب... ... ... هم بعد از 65 سال و کارهای فراوانی که داشتند نتوانستند به کار ادامه دهند و من به نیکی از ایشان یاد می کنم و اصلاایشان بودند که پیشنهاددهنده نخستین بودند و ایشان ما را دعوت به کار کردند. بعد از سال 88 ما 6 ماه در حال تعطیل بودیم. یک آپارتمان کوچک هم که کل سازمان تشیع بود در خیابان فلسطین تقاطع انقلاب ساختمان مهر. باز هم این بار آقای کامران فانی با دکتر حسین غفاری استاد فلسفه دانشگاه تهران و مدیر انتشارات حکمت صحبت کردند و ایشان گفته بودند که ما می توانیم ولی آیا می توانیم امتیاز این دایر\‎المعارف را بگیریم؟ گفتیم بله حدود 5 میلیون بدهی دارد این دایر\‎المعارف و الان جلد 14 در حال آماده شدن است. دو جلسه مذاکره کردیم و همه چیز به‎خوبی پیش رفت و جای خانم محبی خالی بود که توانسته بودند با مدیریت عالی 13 جلد را منتشر کنند. انتشارات حکمت که پذیرفت خود دکتر غفاری فقط یک نظارت دورادور داشت و ما سازمان را حفظ کردیم و جوان ترها را وارد سازمان کردیم و در طول تاریخ کار ما حدود 10 نفر از پیشکسوتان این دایر\‎المعارف فوت کرده‎‎اند. کمتر از یک سال است که ما در طبقه دوم انتشارات حکمت مستقر شده‎ایم و ما هر روز از 4 بعد از ظهر تا 9 شب به دایر\‎المعارف می‎رفتیم بعدش دوشنبه ها هفتگی و بعدش نخستین دوشنبه هر ماه که علما می‎آیند و کارها را انجام می‎دهیم.
در این فاصله یک ساله انتشارات حکمت با همکاری خوب دکتر امیر مازیار معاون علمی انتشارات توانسته‎ایم یک جلد دیگر هم که همان جلد چهاردهم باشد منتشر کنیم و رسیدیم به آغاز حرف میم. اکنون داریم مقالات زیادی جمع می کنیم برای حرف میم چون حرف میم خیلی زیاد است و خودش به‎تنهایی یک جلد می شود. اکنون رونق گذشته بازآمده و حدود 3 نفر مولف جدید و جوان هم وارد سازمان کرده‎ایم. وقتی میم را در جلد پانزدهم منتشر کنیم می‎ماند «ن» و «ه» یعنی 4 حرف کم مقاله که احتمالادر 16 یا 17 جلد تمام می شود. پس تا پایان امسال حرف میم درمی‎آید. تا پایان 91 دو حرف دیگر و پایان 92 دو حرف آخر. ولی این پایان کار ما نیست بلکه باید برگردیم و مقالات را روزآمد و اصلاح کنیم. بر کار ما نقدها نوشته‎اند. علمی‎ترین نقد را استاد دکتر یارشاطر که سرپرست دانشنامه ایرانیکا که به انگلیسی در امریکا منتشر می کنند هستند نوشته‎اند.
این سیری کلی بود از تاریخ دایر\‎المعارف و مولفان آن. هر جلد حدودا 2000 مقاله دارد. یعنی مقالات بلند است ولی‎ به‎طور کلی در دو صفحه روبروی هم 4 الی 5 مقاله است.
از بعد محتوایی مقالات
یک پیشگفتار مفصل نوشته‎ایم. در آنجا دایر\‎المعارف‎های بزرگی که یا اسلامی بوده یا شیعه ما به آن اشاره کردیم مثل دایر\‎المعارف اسلامیه ایران و معارف شیعه امامیه اثنی‎عشریه که یک یا دو جلد بیشتر منتشر نشده و ادامه نیافته، دایر\‎المعارف علمی که در 30جلد منتشر شده به زبان عربی، دایر\‎المعارفه الاسلامیه الشیعیه که جدی‎ترین دایر\‎المعارف تشیع است که زیرنظر استاد حسن‎الامین نوشته شده، دایر\‎المعارف اسلام، دانشنامه ایران و اسلام، لغت نامه دهخدا، دایر\‎المعارف فارسی غلامحسین مصائب، نکته مهمی که باید به آن اشاره کرد این است که مقالات دایر\‎المعارف تشیع عینی و مستقل از عقیده‎ شخصی است. یدالله سحابی یک روزی به مقاله‎ آدم انتقاد کرد و ما در مقاله آدم هم نظر علامه مجلسی را آوردیم و هم ایشان را. مثلامن عقیده شخصی خودم را درباره حافظ نمی‎نویسم بلکه عقیده‎یی که از منابع برمی‎آید را می‎نویسم. چیزی را که سنت ما گفته می‎نویسم. مثلابنده دلایل شیعی بودن و دلایل سنی بودن حافظ را در ترازو گذاشته‎ام و در نهایت ثابت کرده‎ام که حافظ با همه گرایش‎های شیعی، اهل سنت است یعنی اشعری شافعی است، اشعری در علم کلام و اعتقادات و شافعی در فقه و فروع احکام. بعد از آن ما محتوا را گفته‎ایم اطلاعات فقهی، کلامی، ادعیه و... ... ادبا و ادبیات فارسی، معرفی اماکن جغرافیایی، شرح حال و زندگینامه، اصطلاحات منطقی، فلسفی، عرفانی و هنر و باستان‎شناسی و اماکن باستانی، کتاب‎های نویسندگان و شیعه و... که در هیچ‎جا پیدا نمی شود.
ما این مقالات را از منظر شیعی نوشته‎ایم ولی به شیوه‎یی انسانی مثلامقاله ما درباره ابوبکر باعث شد بعضی‎ها اشک شوق بریزند. همین مقاله در قم در میان عده‎یی از آیات عظام مورد بحث قرار گرفته بود. ما فقط یک اشتباه کردیم و آن این بود که ما مقاله اهل حق را به کسی دادیم بنویسد که خودش انشعابی از اهل حق بود و منتقد اهل حق بود و به آنها شیطان‎پرستی، خوردن محرمات و... نسبت می‎داد. که باعث شد عده‎یی شکایت کنند. ما از آنها دعوت کردیم و گفتیم شما یک مقاله بی‎طرفانه درباره اهل حق بنویسند تا چاپ کنیم. در نخستین جلد بعد از آن ما این مقاله را چاپ کردیم و به انتقاد آنها را به‎طور علمی پاسخ گفتیم.