روابط بین‌الملل بعد از یازده سپتامبر

نویسنده: نصرت‌الله تاجیک
آمریکا که در یکصد سال اخیر تاریخ روابط سیاست خارجی از یک قدرت انزوا گرا خود را به یک نیروی تاثیر گذار در صحنه جهانی تبدیل کرده است پایه های مورد تاکید سیاست خارجی اش در این قرن را بر قدرت های اقتصادی، نظامی و سیاسی قرار داده ولی وقایع این دهه نشاندهنده سیر نزولی این قدرت های سه گانه آمریکا است. تجزیه و تحلیل ابعاد سیاسی اجتماعی واقعه یازدهم سپتامبر که سمبل های قدرت سه گانه سیاسی، اقتصادی و نظامی ابر قدرتی که می خواست در پرتو تغییر روند جنگ سرد مرکز ثقل نظام بین المللی باشد را نشانه گرفته بود با معادله خطی و ساده ای قابل توضیح و تبیین نیست. ده سال از آن حادثه با هر تحلیلی که از دلایل وقوع آن داشته باشیم می گذرد ولی هنوز تحلیل جامع و مشخصی در این زمینه بجز حدس و گمان وجود ندارد. طی این یک دهه تحولات گوناگونی که متعاقب آن حادثه در جهان بوجود آمده است همچنان مشاهده می شود. هم اکنون نیز در ده سالگی این رخداد مهم جهانی، تجزیه و تحلیل های گوناگونی درباره ماهیت، پیامدها و اثرات این حادثه بر رفتارهای داخلی و خارجی آمریکا که بر سایر نقاط جهان نیز سایه افکنده است مطرح می شود. مباحثی چون چرائی، چگونگی، اهمیت و اثرات این واقعه مهم دهه اخیر که منجر به رفتار های خاص داخلی و بین المللی آمریکا شده است.
این واقعه نشان می دهد که طراحی این عملیات در حقیقت سه نماد مذکور را نفی و به آن حمله کرده است. برج های مرکز تجارت جهانی، ساختمان پنتاگون و کاخ سفید که هواپیمایی در آن مسیر سرنگون شد به عنوان نماد سه قدرت مذکور مورد چالش قرار گرفت. عملیات یازده سپتامبر 2001 با هر دلیل و انگیزه ای انجام شده باشد شرایط ویژه ای را در مقابل جامعه جهانی قرار داده است.آنچه که باعث تشکیک در دلایل، نحوه تحقق و نیروهای درگیر در این واقعه که آیا داخلی بوده یا منشا» خارجی داشته و به خاک آمریکا حمله شده نیز صرفا" بر اساس تئوری توطئه نیست زیرا هر دو نظر از سوی محافل سیاسی داخل آمریکا مطرح می شود و نه تحلیلگران خارجی. بلکه اولا" بدلیل عدم پاسخگوئی به سوالات بیشماری که حتی بعد از ده سال هنوز از سوی مسئولان آمریکائی به افکار عمومی جهان و حتی خود مردم آمریکامطرح می شود. ثانیا" هر دو نظر مطروحه در بالا را که صحیح بدانیم خود تبعات زیادی برای آمریکا دارد ولی داشتن منشا» خارجی به مراتب اثرات بیشتری بر مقوله سیاست و امنیت در آمریکا و آینده این دو مقوله دارد. ولی از آنجا که هیچ سندی از عوامل این حادثه در دست نیست و با قتل پر از راز و حرف و حدیث بن لادن نیز که به ابهامات بیشتری در زمینه تحقق و چرائی این حادثه افزوده است لذا راهیابی به دلایل این حادثه خیلی راحت به نظر نمی رسد. شاید نحوه عمل آمریکا در افغانستان و عراق و روندی که آمریکا در پی این حادثه در صحنه بین الملل از خود بروز داده است، بتواند پایه تحلیلی خوبی برای بررسی این حادثه باشد.
اگر این حادثه نتیجه طراحی یک نیروی خارجی آنگونه که مقامات آمریکائی انگشت اتهام به سوی سازمان القاعده نشانه رفتند، باشد ولی آنها هرگز اجازه نداده اند که این اتهام از سوی مستنداتی بی طرف تائید شود باید قبول کرد که این اقدام یک طراحی دقیق و عملیاتی هوشمندانه، به طور موفقیت آمیز نمادهای قدرت آمریکا را مورد چالش قرار داده است و کشوری که داعیه رهبری جهان را دارد چگونه در برابر یک سازمان مبارز که خود در خلقش نقش داشته است اینچنین آسیب پذیر است؟
و مهمتر آنکه وقتی چنین سازمانی توانائی ضربه زدن به این کشور را داشته باشد چگونه دولت آمریکا می تواند امنیت شهروندان آمریکائی را در مقابل سایر کشورها تضمین کند؟ کشوری که هزینه نظامی اش از تمام کشورهای جهان بیشتر است و این هزینه از محل مالیات شهروندان آمریکائی تامین می شود. به عبارت دیگر با پذیرش وجود منشا» خارجی برای این واقعه، آمریکا با چالشهای مهمی روبرو خواهد بود. چرا و چگونه عملکرد آمریکا در قبال مسائل جهانی اینچنین عکس العملی در پی داشته است؟ آیا این روند بیانگر آسیب پذیری آمریکاست و اگر جواب مثبت است آمریکا با چالش امنیتی ناشی از این روند با توجه به پیچیدگی و تنوع جامعه این کشور چگونه برخورد می کند و نهایتا" آیا این روند منجر به کاهش مقبولیت بین المللی آمریکا شده یا خواهد شد یا خیر؟ نگاهی به ملکرد ده ساله دولت های محافظه کار و دموکرات در حمله و اشغال بی فایده افغانستان و عراق و نیز نحوه اقدامات این کشور در صحنه جهانی بخوبی نشان می دهد که متاسفانه عملکرد غیرمسوولانه آمریکا در روابط بین الملل نشاندهنده رواج نگاه امنیتی به کلیه پدیده های سیاسی اجتماعی شده است. زمانی که در هر کشوری مسائل نظامی و امنیتی بر ذهنیت جامعه سنگینی کند روند نه چندان خوبی در انتظار آن کشور است.جامعه فردگرای آمریکائی بدلیل اتخاذ سیاست های غلط داخلی و خارجی حزب محافظه کار در برابر این واقعه درگیر یک ذهنیت عمومی چالش نظامی امنیتی شده است و توجه به این ذهنیت برای تنظیم روابط بین المللی و نقش این کشور در مسائل جهانی باید مورد تاکید قرار گیرد.
بدون درک صحیح این مسئله و نقشی که تئوری پردازان این حزب در خلق این فضای داخلی و جهانی داشته اند، رفتار داخلی و خارجی آمریکا از نظر امنیتی در داخل و نظامی در خارج آمریکا قابل فهم نیست و چنانچه مسئله خدشه دار شدن مقبولیت بین المللی آمریکا را نیز به این امر اضافه کنیم تصویر کاملتری در این شرایط می توان ترسیم نمود. اگرچه روند کاهش مقبولیت آمریکا در نقاط مختلف جهان و مخصوصا" در خاورمیانه بدنبال حمایت صد در صدی این کشور از صهیونیست ها که منجر به شروع انتفاضه دوم در فلسطین در سال قبل شده بود، رو به زوال گذاشته بود ولی شرایط جدید نشان می دهد که آمریکا با چالش عمده ای در این زمینه روبه رو شده است.بیان جمله شروع جنگ صلیبی دیگر در ساعات اولیه وقوع این حادثه توسط جورج بوش رئیس جمهور آمریکا که سریعا" از طرف رسانه ها درز گرفته شد نشان از جهت گیری عملی آینده این کشور دارد. توسعه جو اسلام ستیزی و فشار و ایجاد محدودیت برای مسلمانان در آمریکا و سایر نقاط جهان به مرور بخوبی از اهداف مدیریت این روند پرده بر می داشت. به گونه ای که سیاست های این کشور را تحت تاثیر قرار داده و مسائل امنیتی بر آزادی های فردی و مدنی که از خصوصیات اصلی فرهنگ آمریکائی برای مدیریت چنین جامعه متنوع و پیچیده ای است فائق آمد. در کنار این روند کشته شدن روزانه سربازان آمریکائی در عراق و افغانستان ، هزینه سر سام آور جنگ و کسر بودجه دولت آمریکا و اثرات آن بر اقتصاد آمریکا و جهان روز به روز اثرات تخریبی بیشتری بر سیاست داخلی و خارجی آمریکا می گذارد. جهان روز به روز به سمت ایجاد تنش های سیاسی اجتماعی بیشتری می رود و دولت آمریکا نقش به سزائی در ایجاد این شرایط دارد. دخالت این کشور در امورات داخلی کشورها و برخورد دوگانه در برابر کشورهائی که بعنوان پایگاه اعمال قدرت سیاسی، نظامی و اقتصادی این کشور در مناطق گوناگون محسوب می شوند بر وخامت بیشتر اوضاع بین المللی می افزاید.
نمونه های دخالت این کشور در قضایای بحرین، یمن و مصر که منجر به عکس العمل مردم مصر نسبت به سفارت رژیم صهیونیستی در قاهره شده است از نتایج این سیاست غلط آمریکا در برابر تحولات و خواست مردم کشورهای منطقه است.