جهاد اقتصادی و اقتصاد بدون نفت!
ارسلان ظاهریبیرگانی
ورود نفت به عرصه اقتصاد ایران
روز پنجم خرداد 1287 برای اولین بار در ایران، در مسجد سلیمان نفت کشف شد، این کشف در پی واگذاری امتیاز استخراج و بهرهبرداری از نفت به «ویلیام نکس دارسی» انگلیسی رخ داد.
شرکت تحت فرمان «ویلیام دارسی» پس از پنج سال جستجو در مسجد سلیمان در عمق360متری زمین از چاهی که امروزه «چاه نمره یک» نامیده میشود به نفت رسید. نویسنده انگلیسی کتاب «Oil Persian» در اینباره مینویسد:
«… روز 26 ماه مه سال 1908 [5 خرداد سال 1287] که عملیات چاهکنی به عمق 1180 پا رسیده بود، نفت فوران کرد و متجاوز از 50 پا از دستگاه حفاری بالا زد. به این ترتیب صنعتی آغاز شد که طی دو جنگ، نیروی دریایی انگلستان را نجات داد ولی برای ایرانیان زحمتی ایجاد کرد که از مجموع مزاحمتهای سیاسی دولتهای بزرگ بیشتر بود.»
و صدور نفت ایران از سال 1292 ش / 1913 م یکسال پیش از وقوع جنگ جهانی اول آغاز شد، دستیابی به نفت ایران برای انگلیسیها، یک جهش بزرگ در نظام اقتصادی کشورشان و مانند خون در رگ اقتصاد بریتانیا بود، در حقیقت، اعمال نفوذ دائمی بر دولتهای قاجار، به قدرت رساندن رضاخان و یا اشغال خاک ایران، رویدادهایی است که انگلیسیها در همه آنها یک هدف مشترک را دنبال میکردند و آن حفظ منابع نفتی ایران بود.
ملی شدن صنعت نفت
رویای ملی شدن صنعت نفت با حمایت جدی آیت الله کاشانی بالاخره در دولت مصدق که البته تنها دو سال و سه ماه و پانزده روز بر سر کار بود، تحقق یافت.
اقعیت این است که نفت یک سرمایه عظیم ملی برای نسلهای متوالی است و با یک حساب و کتاب ساده میتوان دریافت که پس از گذشت نزدیک به 60 سال از ملی شدن صنعت نفت حداکثر آنچه نصیب ملت ایران شده، حدود یکسوم بوده و دوسوم آن در جیب غارت کنندگان رفته است. اگر فشار سیاسی تعیین کننده قیمت نفت در بازار که همیشه باعث فاصله گرفتن قیمت واقعی نفت بوده را نیز حساب کنیم، آنچه نصیب ملت ایران میشود، به یکپنجم کاهش پیدا میکند.(1)
چرایی اقتصاد بدون نفت
الف) اولاً از آنجا که دهه چهارم انقلاب اسلامی، دهه پیشرفت و عدالت نامیده شده است و به فرموده رهبرمعظم انقلاب «ما باید بتوانیم قدرت نظام اسلامى را در زمینه حل مشکلات اقتصادى به همه دنیا نشان دهیم؛ "الگو" را بر سر دست بگیریم تا ملتها بتوانند ببینند که یک ملت در سایه اسلام و با تعالیم اسلام چگونه میتواند پیشرفت کند.» ثانیاً با توجه به اینکه الگوهای مارکسیستی و سرمایهداری، هریک به طریقی، دچار بحران شدهاند؛ و در شرایطی که یکی از این دو الگو از میان رفته و الگوی دوم هم نتوانسته است مردم را به آسایش و رفاه وعده داده، برساند، مردم دنیا اکنون طالب الگوی دیگری هستند چرا که دریافتهاند الگوهای سابق نمیتوانند نیازهای آنها را برآورده کنند. لذا انقلاب اسلامی ایران باید بتواند برای ملتهای خواهان الگوی جدید - چه در کشورهای عربی در حال انقلاب و چه در کشورهای اروپایی- الگویی جامع مبتنی بر آموزههای اسلامی ارائه کند. در این صورت، این الگو با استقبال روبهرو شده و نشان میدهد که اگر به آموزههای اسلام، درست عمل شود، بشر نه تنها آخرت، بلکه در دنیا نیز به آسایش میرسد؛ طبیعی است که اقتصاد از ارکان مهم این الگو است.
ب) صنعت نفت ایران و بهویژه صدور نفت بیش از یک سده است که سرنوشت اقتصاد ایران را رقمزده است، امروزه بیش از 50 درصد اقتصاد ایران وابسته به نفت است؛ این یک چالش جدی است و اگر روزی بلایی بر سر قیمت نفت بیاید، اقتصاد هم به موازات آن سقوط خواهد کرد. با این حال باید فکری برای این چالش اندیشید(2)
چیستی اقتصاد بدون نفت
«اقتصاد بدون نفت»، این جمله سه کلمهای به ظاهرساده میآید. حال آنکه عملی کردن آن سخت و مشکل مینماید. تردیدی در وابستگی بدبختیهای کشورهای نفت خیز دنیای درحال توسعه به درآمدهای نفتی وجود ندارد. حتی خود این ملتها نیز به خوبی دریافتهاند که میان درآمدهای بادآورده نفتی و سبد سنگین بدبختیها و ناکامیهایشان پیوندی استوار وجود دارد و هر قدر هم که وابستگیهایشان به این درآمدهای خدادادی بیشتر شود رنجوریهایشان نیز بیشترخواهد شد، از آنجا که منابع حاصل از نفت منابع جایگزینی ندارند و تمام شدنی هستند، استفاده از آنها برای نسلهای فعلی از بین بردن حق نسلهای آینده است:
«امروز به خاطر خیانت بعضی از کشورهای تولیدکننده نفت و همدستیشان با دزدان غارتگر بینالمللی، به جای اینکه نفت، وسیلهای در دست کشورهای تولیدکننده آن برای کسب سود یا استفاده سیاسی و اقتصادی باشد، به عکس بهعنوان وسیلهای در دست مصرف کنندگان قرار دارد... در حقیقت، نفت در مشت آنهاست، نفت مال ماست؛ اما سیاستش در دست دیگران است! چنین سرمایهای مایه دردسر است.»(3)
...این خشت کجی است که در زمان رژیم پهلوی گذاشته شده است، آن جوانانی که نمیدانند رژیم گذشته با این کشور چه کرده است، بدانند یکی از دهها کار خیانت آمیزی که کردند، این است! اقتصاد این کشور را متکی به نفت کردند.
چگونگی اقتصاد بدون نفت
هرچند:
الف) طبق اعلام مسؤولان وزارت نفت در آخرین اظهار نظر رسمی، حجم ذخایر نفت خام ایران 151.17 میلیارد بشکه و معادل حدود 14درصد ذخایری نفتی دنیا برآورد شده است که عنوان سومین کشور دارای ذخایر نفتی دنیا را دارد(4)
ب) همچنین کشور ما حدود 17درصد ذخایر گاز طبیعی دنیا به میزان 33.1 تریلیون متر مکعب را در اختیار دارد و دومین کشور دارای ذخایر گازی دنیا محسوب میشود.
ج) طبق اعلام مسؤولان وزارت نفت، ایران تا 143 سال گاز و 86 سال آینده نفت خواهد داشت،
د) اکثر مخازن نفتی ایران در نیمه دوم عمر خود هستند و در طول این دوره تولید نفت آنها کاهش یافته و یا به عبارتی وارد دوره نیاز به فرایند EOR شده اند.(5)
اما به فرموده رهبر معظم انقلاب «کیفیت بنای هندسه اقتصاد کشور، از دوران رژیم وابسته پهلوی، کیفیت غلطی بوده که تغییر دادن آن تا امروز، کار دشواری بوده است»، آگاهی از میزان وابستگی اقتصاد کشور به نفت مؤید این است که ما امروز باید فکر روزی را بکنیم که کشور ما نفت نداشته باشد.
اقداماتی در راستای کاهش مصرف داخلی نفت، یا در راستای کاهش از وابستگی ما به نفت و اصولاً در راستای تغییرات ساختاری برای آمادگی ورود به عصر «ایران پس از نفت!».
بنابراین برای جدا شدن از یک اقتصاد متکی به نفت و قرار گرفتن در جرگه کشورهای نوصنعتی و نیمه صنعتی توسعه یافته گامهای متعددی باید برداشته شود: «... آن روزی که ما بتوانیم درآمد کشور را از راه دانشمان بهدست بیاوریم و در چاههای نفت را پلمپ کنیم، آن روز برای ما روز خوبی است»، بسیاری از متخصصان بر این باورند که ما نه از امروز که شاید از دیروزهای دورتر میبایست برای آینده بینفت فکری میکردیم.
بررسی اجمالی فرمایشات مقام معظم رهبری نشان میدهد که معظم له بهویژه از سال 1373 تاکنون (1390) به مناسبتهای مختلف بر شعار تکیه بر «اقتصاد منهای نفت» پافشاری داشتهاند و حتی در دیدار اخیر خود با فعالان عرصه اقتصادی فرمودند: «من چند سال قبل از این گفتم -البته آن وقت مسؤولان دولتى از این حرف هیچ استقبال نکردند- ما باید به جایى برسیم که اگر یک روزى به خاطر قضایاى سیاسى، اقتضائات سیاسى، یا اقتضائات اقتصادى در دنیا، اراده کردیم که صادرات خودمان را مثلاً براى مدت پانزده روز یا یک ماه متوقف کنیم، بتوانیم. شما ببینید این کار چه قدرت عظیمى را براى یک کشور تولید کننده نفت به وجود مىآورد که یک وقت اگر اراده کرد، بگوید آقا من از امروز تا بیست روز نفت صادر نمیکنم. ببینید چه حادثهاى در دنیا به وجود مىآید. امروز ما نمیتوانیم این کار را بکنیم، چون به این درآمد احتیاج داریم. اگر یک روزى اقتصاد کشور از درآمد نفت و صادرات نفت بریده شود، این توان را ملت ایران و نظام اسلامى در ایران به دست خواهد آورد؛ که تأثیرگذارىاش در دنیا فوقالعاده است. ما باید به اینجا برسیم. خب، این حمایت میخواهد؛ باید از صادرات حمایت بشود»
جهاد اقتصادی و اقتصاد بدون نفت
اقدامات مهم و شجاعانه دولتهای نهم و دهم (علیرغم اشکالاتی که ممکن است وجود داشته باشد) در راستای طرح تحول اقتصادی همچون سهمیه بندی بنزین، هدفمندی یارانهها، تغییر در نظام اعتبارات بانکی و تحول نظام بانکی و تغییر پول ملی و... گامهای مهمی در مسیر حرکت به سمت جهاد اقتصادی و اقتصاد بدون نفت به شمار میآید اما بهنظر میرسد توجه ویژه مسؤولان (بخصوص وزارتخانههای اقتصادی کشور) به بخشهای ذیل ضروری است:
افزایش سهم بخش خصوصی در تولید ناخالص ملی
اگر توجه بیشتری به حوزه تولید در کشور شود به طور قطع ظرفیتهای صادراتی کشور آینده بهتری را به ما نشان خواهد داد.
افزایش صادرات غیر نفتی
علیرغم اقدامات مفید صورت گرفته در سالهای اخیر در زمینه صادرات، همچنان رتبه فعلی صادرات با ظرفیت ملی صادرات فاصله زیادی دارد چراکه در بخشهای صادراتی میتوان اقدامهای بسیار بیشتری انجام داد.
مقام معظم رهبری هم در زمینه صادرات غیر نفتی از گذشته بیانات مهمی دارند و با همین هدف نیز زمانی فرمودند: «آروزی من این است که چاههای نفت بسته شود و اقتصاد کشور از راه صادرات غیرنفتی رشد، پیدا کند»
بالابردن ارزش افزوده کالاهای تولیدی (تقویت ارز آوری منابع کانی و خام)
اجرای صحیح و کامل طرح مالیات برارزش افزوده
بیش از چهار دهه از اجرای مالیات برارزش افزوده در دنیا میگذرد. هم اینک این شیوه مالیاتستانی در140کشورجهان درحال اجراست و این اهمیت این نوع مالیات ستانی و فواید مثبت آن را نشان میدهد.
توجه ویژه به میدان گازی پارس جنوبی و میادین مشترک
ارزش گازی که در میدان پارس جنوبی ذخیره شده، معادل درآمد 120 سال صادرات نفت خام تولیدی کشور است. با توجه به اینکه ایران در پارس جنوبی با کشور همسایه شریک است و بیگانگان و شرکتهای بزرگ بینالمللی غربی بسیج شدهاند تا این میدان را تخلیه کنند، اگر به نقش و اهمیت اقتصادی و اجتماعی تولیدات میدان پارس جنوبی و موضوع ایجاد فرصتهای اشتغال و کارآفرینی آن، مقوله دیپلماسی نفت و افزایش قدرت چانهزنی کشور در مبادلات و مناسبات بینالمللی و افزایش نقش و اقتدار ایران در بازارهای تولید و تجارت انرژی را نیز اضافه کنیم، اهمیت میدان پارس جنوبی بیش از بیش آشکار میشود.
توسعه جهانگردی و صنعت توریسم
خلق مزیتهای جدید (نیروی کارفراوان و ارزان، منابع طبیعی و مواد اولیه، موقعیت خاص جغرافیایی و ترانزیتی و...)
پیگیری جدی طرحهای احیای مهار آب
ایجاد بستر لازم برای فعالیتها و طرحهای تحقیقاتی
در پایان باید گفت:
همانطور که رهبری فرزانه انقلاب فرمودند؛ «جهاد یعنی مبارزه؛ یعنی دشمنی در عرصه اقتصاد وجود دارد که باید با آن مبارزه کرد». با تحقق جهاد اقتصادی، ملت بهجای استفاده از درآمد نفتی از نتیجه تلاش خود بهرهمند شده و به این ترتیب وابستگی به درآمد نفتی کاهش یافته و فرهنگ مجاهدت نهادینه میشود، اما همانگونه که کارشناسان و دلسوزان کشور نیز معتقدند؛ لازمه این امر، ارتقای فرهنگی مناسب با جهاد اقتصادی است. باید باور عمومی به جهاد اقتصادی در کشور فراهم شود و فرهنگ کار و تلاش نهادینه گردد؛ چرا که بدون فرهنگ کار و تلاش، جهاد اقتصادی تحقق نمییابد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
