بر بلندای اجلاس تهران

سعدالله زارعی
اجلاس دو روزه «بیداری اسلامی» در تهران یک شاخص مهم در ارزیابی فضای حاکم بر منطقه است. این اجلاس از یک سو فراگیرترین اجلاس و مجمعی بود که طی ماه های گذشته در جهان برگزار شد و اساساً هیچ اجلاس دیگری در این ارتباط با اجلاس مورد اشاره از نظر تعداد و تنوع شرکت کنندگان قابل مقایسه نیست و از سوی دیگر این اجلاس حاوی عمیق ترین مباحث و بیش از 700 نفر از اندیشمندان کشورهای مختلف اسلامی شرکت کننده در این اجلاس نزدیک ترین مواضع را با یکدیگر داشتند که نکته ای کم نظیر و حائز اهمیت فراوان است. در واقع اجلاس بیداری اسلامی تهران سخنگوی واقعی نخبگان و توده های جهان اسلام بود و از این رو واجد تأثیرات عمیقی در سطح جهان اسلام می باشد.
در این اجلاس رهبران مؤثر جهان اسلام و بخصوص کشورهایی که در کانون تحولات قرار دارند، حضور داشتند و یک اجلاس «عملیاتی» به حساب می آید. این یک اجلاس رسمی و تشریفاتی از نوع آنچه توسط دستگاه های رسمی کشورها برگزار می شود، نبود که اگر بود اثر چندانی برجای نمی گذاشت و چندان اهمیتی پیدا نمی کرد. چرا که اینگونه اجلاس های تشریفاتی همواره از سوی سازمان هایی نظیر کنفرانس اسلامی، اتحادیه عرب، شورای همکاری خلیج فارس و... برگزار می شود. ولی این اجلاس ها همواره فاقد اثر عملی بوده است و لذا نه کسی را ترسانیده و نه شوقی برانگیخته است. درست است که اجلاس بیداری اسلامی توسط جمهوری اسلامی برگزار شد ولی شرکت کنندگان در آن وزرای خارجه کشورها و یا مقاماتی از این قبیل نبودند در این اجلاس کسانی شرکت کردند که نوعاً در میانه میدان عمل قرار دارند و لذا این ابتکار جمهوری اسلامی را باید یک عملیات واقعی در فضای تحولات منطقه ای به حساب آورد.
در اجلاس دو روزه تهران رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت امام خامنه ای دامت برکاته در قامت رهبر امت اسلامی- موضوعی خواستنی از سوی ملت های مسلمان- نکات کلیدی فراوانی بیان کردند که فراز فراز آن یک دستورالعمل برای امت اسلامی بود. دستورالعمل هایی که ماههاست انتظار آن در جهان اسلام وجود دارد. دیدگاه هایی که توسط رهبری مطرح شد برخاسته از یک نگرش ملی و بر مبنای منافع زودگذر نبود بلکه بنیان هایی را مورد اشاره قرار می داد که وقتی ساخته شوند، امت اسلام خود را در قله ای رفیع خواهد دید و از این رو این مطالبات اگر چه با انشای ولی امر و صاحب لواء مطرح گردید ولی عمیقاً توسط توده ها مطالبه گردیده و همه منتظر بودند تا پرچمی در جهان اسلام بلند شود و همه را دور «کلمه واحده» که برخاسته از تقوا باشد، جمع کند. دقیقاً از همین رو بود که کلمات رهبری آنگاه که از چله سخن رها شد، توجهات را به سوی خود جلب نمود.
در اجلاس دو روزه تهران اگر چه مذهب تعیین کننده وحدت نبود و تلاش شده بود که «همه باشند» اما به هر حال اکثریت قاطع شخصیت ها متعلق به اهل سنت بودند که از منتهی الیه جنوب شرق آسیا تا منتهی الیه غرب قاره اروپا تا آسیای میانه تا آسیای مرکزی و حتی شخصیت هایی در قاره آمریکا آمده بودند و لذا این اجلاس آئینه تمام نمای امت اسلام بود و می توان گفت در طول چندین دهه گذشته فراگیرترین اجلاسی بود که شخصیت های اهل سنت در آن شرکت کرده بودند. اهل سنت در ام القری جهان اسلام تریبونی پیدا کردند که فارغ از تعارفات حرف های خود را بزنند این حرف ها در عباراتی قابل تلخیص است؛ «اسلام تنها راه حل است»، «وحدت نیاز مبرم، جهان اسلام است»، «باید در مقابل توطئه های غرب برای تسلط دوباره بر جهان اسلام ایستاد»، «فلسطین قلب جهان اسلام و مهمترین عامل اثرگذار بر تحولات منطقه ای است»، «انقلاب ها به چند کشور کنونی محدود نمی شود»، «زمان بازیابی تمدن اسلامی بر مبنای همگرایی درونی جهان اسلام فرا رسیده است»، «هرگونه ندای تفرقه افکنانه و فرقه گرایانه کمک به دشمنان اسلام است»، «سکولاریزم کالای وارداتی غرب برای هدر دادن سرمایه امت اسلام است» و...
 این ها همه آن چیزی است که از یک سو امت اسلام با آن ها شناخته می شوند و از سوی دیگر همان است که جمهوری اسلامی طی 32 سال گذشته همواره به آن ها نداداده است این خود دلیل جداگانه- و البته مهمترین دلیل- بر این است که انقلاب های منطقه دینی و انقلابی اند هر چند ممکن است در بعضی از این ها به دلیل آنکه طی 100 سال گذشته مسایل اجتماعی از دین جدا افتاده و تجربه ای پدید نیامده و در آنها رنگی از سلفی گری هم گرفته باشند اما وقتی همین سلفی ها از پاکستان و افغانستان و مصر و... در تهران دور هم جمع می شوند و با نیروهای انقلاب که چندان نسبتی با سلفی گری ندارند اعلام همراهی می نمایند خود یک گام مهم به سمت عمومی شدن دو مفهوم «انقلاب» و «دین» به حساب می آید. به عنوان مثال در این بین سخنرانی سمیرالحق از پاکستان که یک چهره سلفی به حساب می آید در کنار سخنرانی رمضان عبدالله شلح رهبر جهاد اسلامی فلسطین که پیشرو مبارزه دینی با رژیم صهیونیستی است معنای خاصی به این همایش داد.
در این همایش و بیانیه پایانی آن از هر عنوان اختلافی پرهیز شد تا از نشاط کنگره اسلامی کاسته نشود اما با این وجود سه نام در کنار هم مورد توافق قرار گرفت، «ایران»، «فلسطین» و «لبنان» به عنوان سه عنصر اصلی انگیزشی در قیام های منطقه و این موضوع که بدون حتی یک نفر مخالف به تصویب عمومی رسید نشان داد که آدرس این انقلاب ها کجاست و مسلمانان دوست دارند با چه واژه هایی ربط خود را با بین الملل اسلامی بیان نمایند.
در این همایش چهره های شاخص هر کشوری می خواستند «پیشتازی» کشور خود را در انقلاب ها نشان دهند و از دیگران عقب نباشند این نشان می دهد که از نظر آنان اینجا همان جایی است که باید موقعیت کشور خود را در بین الملل اسلامی به ثبت برسانند. برادران یمنی که طی 8 ماه گذشته حتی برای یک روز میدان را خالی نکرده اند، برای پر کردن جای خالی حضور خود در هیئت رئیسه اجلاس تهران عبارت جالبی داشتند: «یمن پیش از دیگران بپاخاسته و شایسته توجه ویژه ای است» و درست هم می گفتند یمنی ها 30 سال است که با رژیم صالح می جنگند شش جنگ حوثی ها در فاصله سالهای 82 تا 88 نمونه این موضوع است و البته وقتی «علی ناصر محمد» بعنوان چهره شاخص مبارزان بخش جنوبی یمن و شهر عدن در جایگاه قرار گرفت همه تصدیق کردند که حق یمنی ها باید محفوظ نگه داشته شود. برای یمنی ها شاید اهمیتی نداشته باشد که در اتحادیه عرب تحویل گرفته شوند یا نه ولی برایشان مهم بود که در اجلاس تهران چه طور دیده شوند چون اینجا نقطه تاریخ ساز است و یمن با اشتیاق می خواهد نقش خود را بعهده بگیرد.
در این اجلاس اگر یک سخنرانی، نکته ای می گفت که کمی گلایه برانگیز بود سخنران بعدی بدون هماهنگی با رئیس مجلس با متانت به آن پاسخ می داد و طرف مقابل که به حسن نیت سخنران منتقد خود یقین داشت، درصدد پاسخ برنمی آمد و این یک اتفاق بی سابقه در اجلاس ها بود این در جریان سخنرانی فرستاده الازهر و پاسخ دکتر ابراهیم جعفری از عراق اتفاق افتاد و شیخ اعزام شده مصری برادرانه آن را پذیرفت. این روحیه به خوبی نشان داد که امت اسلام اگر بدون امتیاز در کنار هم بنشینند و کشور میزبان هم ثابت کند که جز کمک نظری ندارد، با هم هیچ مسئله ای ندارند و با برادری می توانند مسایل خود را در کوتاه ترین زمان و با کمترین هزینه حل و فصل نمایند.
اجلاس تهران که مهمترین و کاری ترین اجلاس ایران در طول 30 سال گذشته بود، در عین کاری بودن با کمترین هزینه ها برگزار گردید و این می تواند حاوی درس های مهمی برای مسئولان کشور و بخصوص دستگاه دیپلماسی ما باشد. این اجلاس نشان داد که ایران در قلب امت اسلام قرار دارد و فراهم آوردن آن ها در تهران با اشتیاق آنان توأم خواهد بود. لذا اگر تاکنون در لایه های ذهن بعضی از دیپلمات های ما و بعضی از دستگاه های دیپلماتیک ما تردیدی نسبت به این موضوع و امکان کار گسترده و مؤثر وجود داشت حالا دیگر نباید این تردید وجود داشته باشد و نباید از یک دیپلمات که هزینه هنگفتی صرف اقامت او در کشور خارجی می شود، پذیرفت که بدلیل تلاش دشمنان امکان کار وجود ندارد.
اجلاس تهران نشان داد که انقلاب اسلامی نباید در حصارهای دیپماتیک و تعارفات فرصت بر باد ده محصور بماند. انقلاب باید حرف خود را با رساترین واژه ها و بدون تزلزل بزند و دیپلمات های ما باید بدون آنکه نگرانی داشته باشند این پیام ها را به مخاطبان برسانند و بدانند که یک سفیر یا... نباید به حضور در جلسات رسمی بسنده کند بلکه باید بداند که نخبگان، اندیشمندان، مراکز تخصصی و پژوهشی و توده های مردم مخاطب سفیر جمهوری اسلامی در خارج از کشور هستند. آنچه در اجلاس دو روزه تهران شاهد بودیم نمایی دل انگیز از دیپلماسی عمومی بود که در بالاترین سطح و منسجم ترین شکل ممکن و با حضور سطح گسترده ای از سرحلقه های جریانات مردم نهاد در جهان اسلام برگزار گردید. تصویب دائمی شدن دبیرخانه این اجلاس و تکرار سالانه آن هم خود دلیل دیگری است که این یک اشتیاق یک جانبه نیست بلکه دو طرف آن را برای ایفای مسئولیت های رسمی خود لازم می شمرند.
سخنان دقیق رهبر معظم انقلاب در این اجلاس بدون اندکی حاشیه و یا حرفی که بوی ناهمخوانی بدهد مورد تأکید حاضران قرار گرفت همه «امام خامنه ای»- دامت برکاته- را در آنچه فرمودند، تحسین کردند و در کشورهای اسلامی به یک محور رسانه ای تبدیل شد این اقبال عمومی مسئولیت مضاعفی را متوجه ما می کند ما بحمدالله والمنه از امکان رهبری جهان اسلام برخورداریم و این خلأ در کشورهای دیگر به چشم می خورد آیا ما نسبت به معرفی این رهبری به جهان اسلام مسئولیت خود را شناخته و به آن عمل می کنیم. این حق جهان اسلام است و ما متأسفانه طی سالهای گذشته با بهانه های غیرموجه از اسلام و مسلمین دریغ کرده ایم.