مدعیان امنیت و صلح در جنگ ایران و عراق‏

عرفان کریمی
ماده 24 منشور ملل متحد مقرر می دارد: "مسئولیت حفظ صلح و امنیت بین المللی" به عهده شورای امنیت است. بر این اساس شورا موظف است در هر مورد که صلح نقض گردید، "اقدام فوری و موثر" به عمل آورد. اینکه در جریان جنگ ایران و عراق شور‏ای امنیت تا چه میزان بر مسئولیت و تعهدات خود پایبند بوده موضوعی است که باید به تفصیل به آن پرداخته شود. اما در اینجا به اختصار به عملکرد شورای امنیت سازمان ملل متحد به عنوان مسئول حفظ صلح و امنیت بین اللملی پرداخته خواهد شد، تا نقش این نهاد بین المللی در واقعه ای بزرگ که نه‌تنها امنیت کشور و یا منطقه ای خاص که امنیت جهانی را به خطر انداخته بود، مشخص گردد.‏
مطابق با تاریخ میلادی عراق در 22 سپتامبر 1980 (31 شهریور 1359) به صورت گسترده به حریم ایران به عنوان یکی از اعضای سازمان ملل متحد یورش آورد. سازمان ملل متحد و به طور مشخص شورای امنیت این سازمان می بایست در سریع‌ترین زمان ممکن به تشکیل جلسه و بررسی این واقعه مهم اقدام می نمود. طبق ماده‌99 منشور ملل متحد دبیر کل سازمان ملل متحد از جمله شخصیت‌های حقوقی ذیحق برای تقاضای تشکیل جلسه شورای امنیت جهت بررسی مسئله ای که صلح و امنیت را به خطر انداخته است، می باشد. بر همین اساس دبیر کل در نامه ای به تاریخ 23 سپتامبر به شورای امنیت تقاضای تشکیل جلسه برای مشاوره و نه تصمیم گیری در خصوص تجاوز عراق علیه ایران نمود. همچنین در نامه ای به تاریخ 25 سپتامبر تقاضا کرد شورا اختلاف ایران و عراق [و نه تجاوز عراق به ایران] را "نهایت درجه فوری تلقی نماید." دبیر کل در نامه اخیر خود، با وجود اینکه جنگ ایران و عراق را "تهدید مسلمی برای صلح و امنیت بین المللی" خوانده بود، از شورای امنیت تقاضای تشکیل جلسه نکرد.‏
بر اساس ماده 37 منشور ملل متحد دومین مقام صلاحیتدار تقاضای تشکیل جلسه شورای امنیت یکی از طرفین درگیر در جنگ هستند. طبیعی بود که عراق به عنوان دولت متجاوز نه تنها هیچ گاه خواستار تشکیل چنین جلسه ای نمی شد بلکه تمام تلاش خود را نیز به کار می گرفت تا جلسه شورای امنیت برگزار نشود. ایران نیز به عنوان قربانی تجاوز درخواست تشکیل جلسه را نکرد. شاید یکی از مهم ترین دلایل دولت ایران در این باره شناخت ماهیت شورای امنیت و نیز آگاهی از موضع تصمیم گیران اصلی این شورا یعنی کشور های دارنده حق وتو بود. علاوه بر موارد مذکور بر طبق ماده 35 منشور ملل متحد هر کشور عضو سازمان ملل نیز صلاحیت درخواست رسمی تشکیل جلسه شورای امنیت را دارد. بر همین اساس در حالی که 4 روز از تجاوز آشکار و گسترده عراق علیه ایران سپری شده و در این فاصله خسارات فروانی به ایران وارد آمده بود، نمایندگان نروژ و مکزیک در 26 سپتامبر تقاضای تشکیل جلسه فوری شورا را مطرح کردند. در پی تقاضای نمایندگان کشور های مذکور که در آن هنگام عضو غیر دائم شورای امنیت نیز بودند، شورای امنیت ساعت 19 همان 26 سپتامبر جلسه ای تشکیل و تنها یک ساعت بعد جلسه را تعطیل کرد. ‏
در تاریخ 28 سپتامبر 1980 (6 مهر 1359) نیز شورای امنیت تشکیل جلسه داد و جنگ ایران و عراق در دستور کار آن قرار گرفت. شورا پس از سخنان نمایندگان آمریکا، انگلستان، شوروی و سایر نمایندگان، قطعنامه 479 را به تصویب رساند. نگاهی به لحن و محتوای قطعنامه مذکور از عملکرد جانبدارانه شورای امنیت و حمایت از متجاوز به جای جانبداری از قربانی تجاوز حکایت دارد؛ به گونه ای که قطعنامه پس از ذکر مقدمه در مورد لزوم حل مسالمت آمیز اختلاف ها و تعهد هر کشور عضو سازمان ملل به خودداری از به کار بردن زور از هر دو کشور ایران و عراق، یعنی از متجاوز و قربانی تجاوز، خواسته شد "از به کار بردن بیشتر زور خودداری کنند و اختلاف خود را از راه های مسالمت آمیز و بر طبق اصول عدالت و حقوق بین الملل حل نمایند." در این قطعنامه نه تنها عراق متجاوز شناخته نشد، بلکه از تجاوز گر خواسته نشد که نیرو های خود را از داخل خاک ایران خارج نموده به مرز های بین المللی عقب نشینی کند. به نوشته یکی از محققین جنگ ایران و عراق "قطعنامه 497 که در نتیجه اعمال نفوذ آمریکا، شوروی و متحدان آنها و مشاوره های بدون انقطاع شب و روز از آغاز تجاوز تا صدور قطعنامه به تصویب رسیده بود گواه درد آوری از نادیده گرفتن حق و عدالت که در منشور ملل متحد نیز به لزوم رعایت آن تاکید گردیده بود و همچنین برتر شمردن ملاحظات سیاسی و اقتصادی بر رعایت منشور ملل متحد و اصول حقوق بین الملل بود."‏
شورای امنیت سازمان ملل متحد، جلسات خود را در اکتبر 1980 نیز ادامه داد و پنج جلسه در روزهای 15، 17، 23،24 و 29 اکتبر تشکیل داد. در جلسه 17 اکتبر، محمد علی رجایی، نخست وزیر ایران، شرکت کرد. وی با آگاهی از ماهیت و مواضع اعضای دائم شورای امنیت آشکار اظهار داشت: "شرکت ما در این شورا صرفا به دلیل رساندن ندای مظلومیت ملت مسلمان و به پا خاسته ایران به گوش جهان می باشد."
پس از سخنرانی نخست وزیر ایران، که با بی اعتنایی تمام اعضای شورای امنیت روبه‌رو شد، سه جلسه دیگر برای بررسی مسئله جنگ ایران و عراق برگزار شد. جلسات مذکور بی آنکه قطعنامه و یا حتی بیانیه ای صادر نماید تعطیل شد و پس از آن شورای امنیت سازمان ملل متحد، "حافظ صلح و امنیت" جهانی! سکوت بیست ماهه ای را پیشه ساخت و تنها زمانی مهر سکوت از زبان "حافظان صلح و امنیت" گشوده شد که ایران با جانفشانی های بی مانند رزمندگان در جبهه و مقاومت مثال زدنی مردم موفق به بیرون راندن متجاوز از خاک خویش شد. در این زمان یعنی ژوئیه 1982 (تیرماه 1361) که قدرت های منطقه‌ای و جهانی از عاقبت جنگ بیمناک شده و سقوط صدام را نزدیک می دیدند، مجددا دست به کار شده و قطعنامه ای صادر کردند. قطعنامه ای که در 21 تیر ماه 1361 صادر شد و به قطعنامه 514 موسوم بود. این بار نیز نظر به محتوا و مفاد قطعنامه پرده از نیات "حافظان صلح" بر می دارد. توضیح اینکه قطعنامه 514 که همزمان موفقیت های بزرگ ایران در جبهه ها صادر شده و در حالی که اعضای شورای امنیت به موقعیت برتر ایران واقف بودند، نه تنها به خواسته های ایران ـ که از ابتدای جنگ آشکارا مطرح شده و مهم ترین آنها معرفی متجاور بود ـ هیچ توجه‌ای نداشت، بلکه صرفا برای قطع نوار پیشروی‌های ایران صادر و در آن از طرفین به آتش‌بس [و نه صلح] دعوت شده بودند.‏
برای تبیین بهتر مواضع و عملکرد تبعیض آمیز شورای امنیت سازمان ملل متحد کافی است به نحوه مواجهه این نهاد بین الملل با واقعه حمله عراق به کویت که در 2 اوت 1990 (11 مرداد 1369) انجام گرفت، توجه نماییم. همان گونه که در سطور پیشین اشاره شد پس از تجاوز عراق به ایران اولا شورای امنیت سازمان ملل متحد که طبق منشور ملل متحد موظف به "اقدام فوری و موثر" برای "حفظ صلح و امنیت بین المللی" بود هیچ تعجیلی در برگزاری جلسه جهت رسیدگی به موضوع ننمود. ثانیا قطعنامه ها و بیانیه هایی که صادر کرد آشکارا جانبداری از متجاوز و نادیده گرفتن حقوق قربانی تجاوز بود و ثالثا هیچ راهکار عملی برای توقف جنگ و صلح پایدار ارائه نکرد. با مد نظر قرار دادن این نکات بررسی مواجهه و عملکرد شورای امنیت در رابطه با حمله عراق به کویت گویای حقایق بزرگی است که با بیان خلاصه و فهرست وار آن مبحث را به پایان می بریم:‏
همان گونه که اشاره شد عراق در اولین ساعات روز دوم اوت 1990 به کویت حمله کرد. بلافاصله پس از حمله عراق به کویت جلسه شورای امنیت با فشار های آمریکا و متحدانش پیش از سپیده دم همان روز تشکیل گردید و اولین قطعنامه با شماره 660 تصویب شد. به طور کلی و خلاصه قطعنامه 660 در مقایسه با قطعنامه ها و بیانیه های شورای امنیت در مورد جنگ ایران و عراق تفاوت های آشکار ذیل را داشت:‏
- شورای امنیت سازمان ملل متحد در نخستین ساعت حمله عراق به کویت تشخیص داد که "صلح و امنیت بین المللی" نقض شده و اقدام جدی برای اعاده صلح ضروری است. در حالی که در مورد ایران پس از هفت سال جنگ خونین و خسارات جانی و مالی هولناک و جبران نا پذیر، شورای امنیت با تصویب قطعنامه 598 در 20 ژوئیه 1987 (29 تیر ماه 1366) به این تشخیص نایل شد که صلح و امنیت نقض شده است.‏
- قطعنامه 660 عراق را محکوم و این دولت را متجاوز به حریم کویت معرفی کرد در حالی که طی 8 سال جنگ ایران و عراق در 14 قطعنامه و 15 بیانیه ای که از سوی شورای امنیت صادر شد هرگز عراق متجاوز شناخته نشد و هیچ گاه محکوم نگردید.‏
- در قطعنامه 660 شورای امنیت از عراق خواست "فورا و بدون قید و شرط کلیه نیرو های خود را به مواضعی که در اول اوت 1990 مستقر بودند، به عقب فرا خواند." در حالی که در جنگ تحمیلی هشت‌ساله عراق علیه ایران شورا هرگز از عراق به تنهایی چنین اقدامی را نخواسته بود.
این نهاد بین المللی که "حافظ و صلح و امنیت" جهانی است، زمانی که در تابستان 1360 رزمندگان ایران پس انجام عملیات‌های ثامن الائمه، طریق القدس، فتح المبین و بیت‌المقدس اشغالگر را از خاک کشور بیرون راند و هنوز پای در خاک عراق نگذاشته بود، با تصویب قطعنامه 514 در 21 تیر ماه 1361، بدون اینکه به ذکر نام عراق به تنهایی اقدام نماید، به طور کلی و عمومی اعلام داشت: "خواهان عقب نشینی نیروها به مرز‌های شناخته شده بین المللی می باشد."‏