موازنه نفوذ

اجلاس رهبران روسیه و اتحادیه اروپایی در سامارا بدون نتیجه پایان یافت تا همچنان فضایی سرد بر روابط آنها حاکم باشد. بحث و تمدید توافقنامه همکاری مشترک اروپا و روسیه برای یک دوره 10 ساله دیگر مهمترین هدف این اجلاس بود که به دلیل امتناع روسیه حصول به آن میسر نشد.

دکتر داوود کیانی، کارشناس مسائل روسیه در گفتگو با جام‌جم با اشاره به ریشه‌های تاریخی توافقنامه همکاری مشترک اروپا و روسیه، دولت مسکو را در شرایط کنونی حائز موقعیت برتر در مذاکرات به دلیل برخورداری از منابع غنی انرژی می‌داند.

*به طور اساسی نشست‌های مشترک اتحادیه اروپایی و روسیه با چه هدفی برگزار می‌شود؟

**این نشست‌ها معطوف به توافقنامه مشترک و همکاری اتحادیه اروپایی و روسیه است که در سال 1994 میان آنها امضاء شد و از سال 1997 نیز جنبه‌ اجرایی به خود گرفت.

هدف از این توافقنامه توسعه همکاری‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در حوزه مسائل اروپا بود و مدت آن 10 سال در نظر گرفته شد که اعتبار آن نیز تا سال 2007 بوده است. در شرایط کنونی نیز خانم آنجلا مرکل، خوزه بارسو و ولادیمیر پوتین، روسای دوره‌ای اتحادیه اروپایی، کمیسیون اروپا و رئیس‌جمهور روسیه در سامارا گردهم آمدند تا برای تمدید این توافقنامه برای 10 سال دیگر توافق کنند که این مساله تحقق نیافت.

*علت به نتیجه نرسیدن نشست اخیر اروپا و روسیه برای تداوم همکاری‌ها در قالب توافقنامه مشارکت و همکاری برای 10 سال آینده چیست؟

**در 2سال اخیر روابط روسیه با اتحادیه اروپایی به دلایل مختلف بخصوص بحث انرژی به سردی گراییده است. در همین خصوص رئیس‌کمیسیون روابط تجاری اتحادیه اروپایی گفته است که از زمان جنگ سرد تا کنون روابط روسیه و اروپا به تیرگی شرایط کنونی نبوده است که این اظهارنظر جای تعمق بسیار دارد؛ چرا که وی از طرفداران جدی توسعه روابط مسکو و اروپا به شمار می‌رود. به نظر می‌رسد دلایل تحقق نیافتن اجماع نظر برای تمدید همکاری‌ها به سیاست واقعگرایانه و عریان مسکو در اروپای‌شرقی برمی‌گردد. تحریم واردات گوشت لهستان، تحریم تجاری استونی به دلیل پایین کشیدن مجسمه سرباز ناجی از سوی دولت تالین، مخالفت قاطع با سپر دفاع موشکی و استقرار آن در چک و لهستان و خروج مسکو از پیمان منع گسترش سلاحهای متعارف است.

لذا اتحادیه اروپایی بشدت نگران تعمیق این سیاست‌ها در دولت پوتین است. از نگاه اتحادیه اروپایی، دولت روسیه از صادرات انرژی استفاده سیاسی و امنیتی می‌کند که در این خصوص قطع گاز اوکراین در سال 2006 و بلاروس در سال 2007 را مطرح می‌کنند. کشور روسیه دلایلی برای گسترش نیافتن مناسبات با اروپا ذکر می‌کند که از آن جمله بحث دخالت اروپا و امریکا در مسائل داخلی مسکو، حمایت دستهای خارجی از تظاهرات ضد دولتی در روسیه و حمایت انگلیس از مخالفان پوتین است.

در نگاه تحلیلی به چرایی عدم دستیابی به تفاهم برای تمدید توافقنامه باید گفت: روسیه به کمک صادرات گسترده انرژی به اروپا از موقعیت برتری برخوردار شده است. لذا از نگاه کرملین، اتحادیه اروپایی به انرژی روسیه نیاز شدید دارد و جایگزین مناسب‌تری نیز در این عرصه نخواهد داشت. بر این اساس، پوتین با صدای بلندتری در اروپا می‌تواند سخن بگوید. از طرف دیگر نیز نیاز شدید اروپا به انرژی روسیه باعث شده است اتحادیه اروپایی در برابر رفتارهای روسیه، جانب احتیاط را رعایت کند.

*آیا رویکردهای اخیر روسیه ناشی از راهبرد مسکو برای بازگشت به پرستیژ دوران جنگ سرد است یا در قالب تفاوت دیدگاه‌های روسیه و اروپا قابل تحلیل است؟

**در این زمینه 2 دیدگاه وجود دارد.

دیدگاه اول معتقد است روسیه رویکردهای عملگرایانه در پیش گرفته و نمی‌خواهد خاطرات تلخ در دوران جنگ سرد را تجربه کند و لذا می‌خواهد از طریق فروش نفت و گاز موقعیت راهبردی برای خود ترسیم کند.

از دیدگاه دوم، روسیه در حال بازگشت به قدرت گذشته است تا از موقعیت بهتر از 2 دهه گذشته برخوردار شود و جایگاه مهمی در نظام بین‌الملل پیدا کند. مطابق این دیدگاه، ارتش جدید روسیه، انرژی است که با اعمال سلطه بر منابع نفت و گاز، اعمال کنترل بر خطوط لوله و شرکتهای اروپایی در قاره اروپا نفوذ کند.

از این دیدگاه روسیه قصد دارد در حوزه خاورمیانه با اتخاذ رویکردهای متفاوت با امریکا در مسائل لبنان، ایران و حماس یک عرصه نفوذ جدید را بازگشایی کند که این سیاست در قبال دکترین نفوذ امریکا در قفقاز و آسیای مرکزی اتخاذ شده است تا از این طریق نوعی بالانس نفوذ ایجاد کند. به هر حال، برخورداری روسیه از بزرگترین منابع انرژی جهان و وابستگی اروپا به انرژی روسیه، شرایط مطلوبی برای مسکو در جهت رسیدن به موقعیت برتر ایجاد کرده است. می‌توان گفت دست نیافتن به نتایج مثبت در اجلاس سامارا نیز خواست روسیه بود و گرنه اروپا می‌توانست دولت لهستان را برای عدم وتو تمدید توافقنامه همکاری اروپا و روسیه راضی کند. بنابراین قراین و شواهد حاکی از آن است که نسیم سرد در روابط اروپا و روسیه وزیدن گرفته است.