اندیشه سیاسى مسلمانان (بخش صد و سی‌ام)

فتح‌الله پریشان
نجم الدین رازی به عنوان یک اندیشمند مسلمان در چارچوب اصول مکتب اسلام می اندیشد و جهت فکری حرکت خود را از اسلام می گیرد، زیرا از دیدگاه وی، در میان تمام مکاتب الهی و غیرالهی(بشری) تنها دین مبین اسلام است که توانایی بالقوه و درونی برای رهبری بشریت و جهت دادن به زندگی او را دارد. بعد جاودانی و جهانی بودن دین اسلام در این امر حائز اهمیت است، زیرا رازی معتقد است این مکتب به شخصیت و طبیعت انسان ایمان دارد و امری فطری است، لذا با فطرت درونی انسان و استعدادها و نیازها و خواسته های او سازگار می باشد. پس از بیان این مقدمه برای بررسی مبانی فکری اندیشه سیاسی نجم الدین رازی لازم است به تفکیک با بنیان های معرفت شناسی، هستی شناسی و انسان شناسی وی آشنا شویم.
مبانی معرفت‌شناسی
در معرفت شناسی به رابطه بین مولفه های معرفت و موضوع موردنظر اشاره می شود. عمده ترین بحثی که در این حوزه مورد توجه قرار می گیرد، وسیله و ابزار کشف معرفت و منبع آن می باشد که مهم ترین آنها عبارتند از: 1- تعقل و تفکر (اصالت عقل) 2- کشف و شهود (اصالت عرفان) و 3- وحی و کتاب(اصالت وحی). از نظر اسلام، تمام این ابزارها دارای اعتبار هستند و هیچ یک دیگری را نقض نمی کند ولی حدود و کارایی هر یک با دیگری تفاوت دارد. هر سه منبع ذکر شده در منظر نجم الدین رازی دارای اعتبار و ارزش هستند، اما یقینی ترین نوع معرفت، معرفت «وحیانی» است که مبتنی بر کتاب خداست؛ معرفتی که عقل نیز آن را تأیید می کند، اما آن نوع معرفتی که از همه بیشتر مورد قبول و توجه وی است، معرفت مبتنی بر «دل» می باشد که از آن در تمامی آثارش یاد می کند. این ویژگی از علاقه او به حوزه عرفان نشأت می گیرد، لذا از نظر عرفا به ویژه نجم الدین رازی، برخلاف فلاسفه، علم و دانش از کمالات عارض بر انسان نیست، بلکه کمال وجودی انسان و درجه جوهر و ذات او سرچشمه علم و هنر می باشد. بنابراین، معرفت شهودی وی از درجه وجودی عارف می جوشد و نسبت به مقامات و منازل او از نظرات قوت و ضعف فرق می کند.
مبانی هستی‌شناسی
مبانی هستی شناسی یک اندیشمند نشانگر نوع نگاه وی به جهان هستی است. از این منظر جهان بینی نجم الدین رازی جهان بینی توحیدی و اسلامی است، زیرا هستی ذاتاً واجب و یگانه می باشد، یعنی در جهان هستی، جز یک حقیقت واجب وجود ندارد و این حقیقت یگانه که کمال و جمال مطلق است، اقتضای ظهور دارد. بنابراین، مجموع جهان چیزی جز ظهور حقانیت نیست و همه پدیده ها در اثر ظهور و سریان حق در آنها ظاهر شده اند و انسان و جهان برای شناخت و عبادت آن وجود یگانه خلق شده اند.
مبانی انسان‌شناسی
نوع نگاه هر مکتب فکری به انسان در حوزه انسان شناسی مورد مطالعه قرار می گیرد. بسیاری از مکاتب مادی نگاهی تک ساحتی به انسان دارند و با این تشخیص ناصواب ره به خطا می برند، اما مطابق با انسان شناسی اسلامی، انسان دارای سرشتی دوگانه است؛ جنبه مادی و جنبه ملکوتی که از آن به «روح الهی» و «نفخه ربانی» تعبیر می شود و بیانگر «ناطق بودن»، «اراده» و «خلاقیت» انسان است. انسان به دلیل دو بعدی بودن، میان دو بی نهایت قرار دارد و میدان حرکت از هر سو برای او فراخ و گسترده است، به گونه ای که می تواند به جایی برسد که به جز خدا نبیند و یا به جایی برسد که از حیوان پست تر شود. لذا نجم الدین رازی معتقد است که انسان باید به دنبال تصحیح قصد، اخلاص نیت و پاک سازی قلب از آلودگی اغراض دنیوی باشد و این با ویژگی های انسانی مبنی بر داشتن عقل، فطرت، اراده و اختیار و مسئولیت پذیری از انسان برمی آید. به هر حال، انسان از دیدگاه رازی، «کامل ترین مخلوق الهی» هم در کیفیت و هم در کمیت محاسن خلقت محسوب می شود. حال باید دید چنین انسانی نظام سیاسی مطلوبش از منظر رازی چگونه نظامی است. در شماره آتی به این مطلب خواهیم پرداخت.