فرماندهان جنگ نرم

لطفعلی لطیفی پاکده
عضو هیئت پژوهشکده تحقیقات اسلامی
مقدمه
قدرت نرم به معنای تلاش برای حکومت بر قلبها و اندیشه‌هاست.1 جنگ نرم به معنای استفاده از قدرت نرم به منظور تصویرسازی برای القای اندیشه‌های مطلوب در ذهن مخاطب است. جنگ نرم به معنای مهندسی افکار عمومی و نوعی تلاش برای جابجایی مصادیق تولی و تبری است. جنگ نرم یعنی تلاش برای تصرف بیست سانتی‌متر فضا! فضایی که بین دو گوش نخبگان جامعه قرار دارد. هدف از جنگ نرم، اثرگذاری روی اراده جامعه است. دشمن قصد دارد تا ذهن نخبگان جامعه را در اختیار بگیرد و بعد توسط آنان کارهایی کند که خود می‌پسندد. جنگ نرم، پنهان است، هوشمندانه است، عجله نشان نمی‌دهد، مثل موریانه عمل می‌کند و اندک اندک و از درون ضربه می‌زند. تهاجم فرهنگی، شبیخون فرهنگی، قتل عام فرهنگی، جنگ روانی، جنگ اعصاب، استعمار فرانو، براندازی قانونی، براندازی نرم، انقلاب رنگی، انقلاب نرم و امثال آن، همه حکایت از یک واقعیت غیر قابل انکار دارد که همه را می‌توان ذیل عنوان جنگ نرم جا داد.
برای مقابله با جنگ نرم، مانند هر جنگ دیگر نیازمند سازماندهی و تقسیم مسئولیت‌ها هستیم تا جایگاه و وظیفه هر فرد و گروه و سازمانی مشخص شود. کار بی‌نظم و انضباط ثمربخش نیست. کار بی‌برنامه و سازمان در دنیای امروز تلف کردن عمر و سرمایه است.
قدم نخست برای مقابله با جنگ نرم مشخص کردن فرماندهای این عرصه است. بهترین کسانی که می‌توانند عهده‌دار مسئولیت مبارزه با دشمنان نرم شوند چه کسانی هستند؟ سلسله مراتب فرماندهی چگونه است؟ ستاد فرماندهی جنگ نرم کجاست؟ فرماندهان این عرصه کیانند و چه کارهایی را باید انجام دهند؟
اهمیت مقابله با جنگ نرم
در اهمیت مقابله با جنگ نرم بسیار می‌توان سخن گفت. برای نمونه، از آیه ذیل می‌توان فهمید بین جهاد اکبر (مبارزه با هوای نفس) و جهاد اصغر(مبارزه نظامی با دشمنان اسلام)، جهاد دیگری هم داریم که جهاد کبیر نامیده شده است و به جهاد فرهنگی در برابر کفار اطلاق می‌شود:
فَلا تُطِعِ الْکافِرِینَ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً کَبِیراً. (فرقان:52)
پس، از کافران پیروی نکن و به وسیلۀ قرآن با آنان به جهادی بزرگ بپرداز.
طبرسی عالم بزرگ شیعه در قرن ششم هجری در مقدمه کتاب احتجاج خود احادیث فراوانی در ستایش از عالمانی نقل می‌کند که از مرزهای عقیدتی اسلام پاسداری می‌کنند. در برخی از روایات، دربارۀ پاداش هدایت و ارشاد مردم و دفاع از مرزهای عقیدتی اسلام چنین آمده است:
- امام باقر علیه السّلام فرمود:
... خداوند به او چیزی فرماید که از پاداش صدهزار رکعت نماز در مقابل کعبه برتر و بهتر باشد.
- امام صادق علیه السّلام:
...فضیلتش از جهادکننده با روم و ترک و خزر، [که در زمان صدور روایت هنوز به طور کامل مسلمان نشده بودند] هزار هزار بار بیشتر است، زیرا آن از دین پیروان ما دفاع می‌کند و این از جسم آنان.
- امام کاظم علیه السّلام:
...[مقام او] نزد خداوند از هزار مرد و هزار زن عابد برتر است.
- امام رضا علیه السّلام:
روز قیامت... به فقیه گفته می‌شود:..... بایست تا شفاعتت را مشمول هر که از تو تحصیل کرده و دانشی آموخته، نمایی، پس می‌ایستد و گروه گروه؛ تا ده گروه صدهزار نفری را وارد بهشت می‌کند، و ایشان همان افراد علم آموخته و شاگرد او تا روز قیامتند.2
این پاداشهای کلان برای کسانی که بر اساس اخلاص در برابر جنگ نرم دشمنان دین از مرزهای فرهنگی اسلام دفاع می‌کنند نشان از اهمیّت فراوان این امر دارد.
راستی اگر در برابر جنگ نرم دشمنان دین ساکت بنشینیم چه خواهد شد؟ در خوشبینانه‌ترین حالت، سکولاریسم بر جامعه حاکم خواهد شد و اقتضای سکولاریسم این است که قرآن مجید از صحنه زندگی سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و دفاعی جامعه خارج کردد. دیگر این سخن خدا نیست که کلمه برتر قرار گیرد بلکه هوا و هوس یک فرد (دیکتاتوری) چند فرد (الیگارشی و یا اکثریت افراد (دمکراسی) است که ملاک اداره جامعه قرار خواهد گرفت. وقتی از ولایت الله خارج شدیم، وارد ولایت شیطان خواهیم شد.
فرماندهی کل قوا در جنگ نرم
ولی فقیه، همچنان که در جنگ سخت فرماندهی کل قوا را در دست دارد در جنگ نرم نیز فرماندهی کل را برعهده دارد. همه مدافعان جبهه فرهنگی دین باید گوش به فرمان ولایت بوده از رهنمودهای او اطاعت کنند. فرماندهان جنگ نرم باید با دقت به سخنان فرماندهی کل گوش فرادهند؛ نکته‌های مهم‌تر را یادداشت کنند و بلافاصله آن را به تدابیر عملیاتی تبدیل نمایند.
ستاد فرماندهی جنگ نرم
ستاد فرماندهی کل قوا در جنگ نرم کجاست؟ به سخن دیگر، مناسب‌ترین تشکیلات برای فرماندهی ارشد جنگ نرم کدام است؟ چنین تشکلی باید مظهر وحدت بین حوزه و دانشگاه باشد و توان این را داشته باشد تا از دو طیف نیرو جذب کند. به نظر می‌رسد در حال حاضر، مناسب‌ترین تشکّل برای این هدف، شورای عالی انقلاب فرهنگی است. در این باره مقام معظم رهبری فرموده‌اند:
واقعی بودن تهاجم فرهنگی دشمن، ایجاب می‌کند که در داخل کشور، مجموعه‌ای از نیروهای صاحب فکر و اندیشه، خود را مسئول دفاع و مقابله هوشمندانه با آن بداند و شورای عالی انقلاب فرهنگی، همان مجموعه‌ای است که پیوسته باید در حال فکر کردن، طرح‌ریزی، تدبیر و آماده‌سازی، تجهیز و تکمیل امکانات لازم برای مقابله هوشمندانه با تهاجم فرهنگی دشمن باشد.(15/10/1377)
البته برای چنین هدف مهمی باید تغییراتی را در شورای عالی انقلاب فرهنگی ایجاد کرد تا هم مصوباتش الزام قانونی برای اجرا پیدا کند و هم با مراکز مهم پژوهشی کشور در ارتباط باشد تا بتواند از تازه‌ترین یافته‌های پژوهشگران ارشد کشور در مسیر برنامه‌ریزی‌های خود سود برد و هم به این مراکز برای انجام پژوهش‌های بهتر خط‌دهی کند. در ضمن، دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی باید پیگیر اجرای دقیق مصوبات شورا باشد. به فرموده مقام معظم رهبری:
شورای عالی انقلاب فرهنگی باید به صورت جدی، مسائل اساسی فرهنگی را به طور دقیق و مرزبندی شده مطرح کند و آن را تا رسیدن به یک نتیجه عملی و سپس اجرای آن دنبال نماید، زیرا هیچ یک از تصمیمات شورای عالی انقلاب فرهنگی نباید معلق و متوقف بماند. (20/09/1375)
فرماندهان ارشد جنگ نرم
اساتید محترم دانشگاهها و حوزه‌های علمیه فرماندهان ارشد جنگ نرم هستند. مقام معظم رهبری در این باره می‌فرماید:
اگر در زمینه‌های مسائل اجتماعی، مسائل سیاسی، مسائل کشور، آن چیزهائی که به چشم باز، به بصیرت کافی احتیاج دارد، جوان دانشجوی ما، افسر جوان است، شما که استاد او هستید، رتبه‌ی بالاترِ افسر جوانید؛ شما فرمانده‌ای هستید که باید مسائل کلان را ببینید؛ دشمن را درست شناسائی بکنید؛ هدفهای دشمن را کشف بکنید؛ احیاناً به قرارگاه‌های دشمن، آنچنانی که خود او نداند، سر بکشید و بر اساس او، طراحی کلان بکنید و در این طراحی کلان، حرکت کنید.(8 شهریور 1388)
در این سخن، هر چند مخاطب اساتید دانشگاه هستند اما واضح است که مطلب به نحو شدیدتری درباره حوزه‌های علمیه نیز که وظیفه اصلی دفاع فکری از اسلام را برعهده دارند صادق است. بر این اساس باید به مسائل ذیل توجه کرد:
1. کلان‌نگری: داشتن دید کلان چند ویژگی دارد:
الف. اصالت هدایت: برای امت اسلام، چه در جنگ نرم و چه در جنگ سخت، هدایت یک اصل مهم است. ما باید قبل از هر کاری به فکر روشن شدن فضا، شفاف شدن مسائل و هدایت انسان‌ها به سمت حق باشیم.
به دلیل اهمیت تبلیغ دین خدا بود که پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم از امیر المؤمنین علی ابن ابی طالب علیه السلام خواست با کسی نبرد نکند مگر آن که پیش از آن او را به راه خدا دعوت کند:
یا عَلِی لَا تُقَاتِلَنَّ أَحَداً حَتَّی تَدْعُوَهُ وَ ایمُ اللهِ لَأَنْ یهْدِی اللَّهُ عَلََی یدَیکَ رَجُلاً خَیرُ لَکَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیهِ الشَّمْسُ وََ غَرَبَتْ.3
ای علی! با کسی جنگ مکن، مگر آن که، پیش از آن، او را [به اسلام] دعوت نمائی و به خدا سوگند، اگر به دست تو انسانی هدایت یابد، برای تو بهتر است از حکومت بر آنچه خورشید بر آن طلوع و غروب می‌نماید.
ب. توجه به مسأله اصلی: باید دید مسأله اصلی چیست؟ در جنگ نرم، گاه یک مسأله جزئی را بهانه قرار می‌دهند در حالی که مسأله اصلی چیز دیگری است. مثلا اعتراض می‌شود که چرا فلان کاندیدا به عنوان برنده اعلام نشده است و حال آنکه مسأله اصلی برخی معترضان این نیست. برخی از اینان با اصل اسلام و یا حاکمیت اسلام و قرآن مشکل دارند. بحث بر سر انتخابات با اینان بیهوده است زیرا مشکل اینان از نقطه دیگری است.
دشمن درصدد است با یافتن برخی نواقص جزئی و بزرگنمایی آنها، مردم و نخبگان را به اصل نظام بدبین سازد. دشمن در این مسیر به نواقص موجود اکتفا نمی‌کند و از سندسازی هم پروا ندارد. در چنین زمانه‌ای درست نیست با انگشت نهادن بر معایب خرد، ما هم یاور دشمن شویم. بلکه باید مسائل را کلان دید. صحنه اصلی جنگ اسلام با کفر و نفاق را مشاهده کرد. باید دید جریان کفر و نفاق از چه گروه و جریانی خوشش می‌آید و تعریف می‌کند و از چه گروه و جریانی رنج می‌برد.
ج. مطالعه اسلام و روابط بین‌الملل: برای داشتن دید کلان، مطالعه قواعد اسلامی و روابط بین‌الملل پیشنهاد می‌شود. این قواعد، نگاه انسان را به روابط موجود در جامعه بین‌الملل بر اساس معیارهای اسلامی تنظیم می‌سازد.
2. شناسایی دقیق دشمن و اهداف او: دشمن را باید از چند جهت شناخت:
الف. کیستی دشمن: مهم است بدانیم دشمن کیست؟ از آنجا که عرصه جنگ نرم عرصه‌ای غبارآلود است چه بسا در تشخیص دوست و دشمن اشتباه شود و آتش خشم ما بر کسانی فرود آید که دشمن نباشند. چنین چیزی حتی در جنگ سخت هم گاه اتفاق می‌افتد و برخی به اشتباه برخی از نیروهای خود را زیر آتش می‌گیرند. در این صورت، وظیفه این است که جایگاه دوست و دشمن را درست تشخیص دهیم.
ب. تشخیص دشمن اصلی از فرعی: دشمنان بر چند دسته‌اند عده‌ای اصلی و گروهی فرعی هستند. مبارزه با دشمنان فرعی، نباید ما را از دشمنان اصلی غافل سازد.
ج. شناخت نقاط ضعف و قوت دشمن: پس از آنکه دشمن را به درستی شناختیم و فهمیدیم که کدام یک دشمن اصلی است، باید نقاط ضعف و قوت او را شناسایی کنیم تا مبارزه را به سمت نقاط ضعف او هدایت کنیم. همان طور که در جنگ سخت، باید دشمن را شناسایی کرد و از نقاط ضعف او بهره برد در جنگ نرم نیز باید چنین کرد.
د. شناخت اهداف دشمن: دشمن، از اعمال خود اهداف آشکار و پنهان و اصلی و فرعی را تعقیب می‌کند. باید این اهداف را شناخت و مراقب بود تا د ردام شیطان نیفتاد. پاره‌ای از مهم‌ترین اهداف دشمن را می‌توان چنین برشمرد: تضعیف رهبری، تفرقه‌افکنی و ناامید ساختن مردم.
3. مشاهده نامحسوس قرارگاه‌های دشمن
امروزه اینترنت انجام چنین کاری را ساده ساخته است. فرماندهان جنگ نرم، لازم است گاه به سایت‌های اصلی ضد انقلاب و دشمنان دین سر بزنند. شگردهای آنان را در ایجاد انحراف بررسی کنند و راهکارهای خنثی‌سازی را تدوین نمایند. در این باره، باید به چند نکته توجه داشت:
الف. قبل از مطالعه سایت‌های ضد انقلاب، حتما سایت‌های ارزشی و مفید خوانده شود.
ب. باید به سایت‌های دشمن که مهمترین قرارگاههای ضد انقلاب است سر زد و هر از چندی آنها را مطالعه کرد. البته باید دقت داشت این سایت‌ها، مرکز مهمی برای پخش شایعات دروغ یا اغراق‌شده، تحلیل‌های غلط و توهین و تمسخر ارزشهای اسلامی و انقلابی است. از این رو، از مطالعه افراطی و یا احیانا اعتماد به اخبار آنها باید پرهیز کرد. اخبار چنین سایتهایی، از مصادیق مواردی است که به تعبیر قرآن مجید باید درباره درستی آنها تحقیق کرد:
یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا إنْ جاعَکُمْ فاسِقُ بِنَبَإٍ فَتَبَینْوا أَنْ تُصیبُوا قَوْماً بِجَهالةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمینَ. (حجرات:6)
ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر فاسقی برایتان خبری آورد تحقیق کنید، مبادا از روی نادانی به مردمی آسیب برسانید، آن‌گاه از کاری که کرده‌اید پشیمان شوید.
ج. در مطالعه سایت‌های ضد انقلاب، باید به ریزه‌کاریها و روشهای دشمن برای ایجاد انحراف در اذهان مخاطبان توجه داشت، تا بر اساس آن بتوان شگردهای دشمنان دین را خنثی ساخت.
4. حرکت بر اساس طراحی کلان
همه فرماندهان جنگ نرم لازم است از ولی فقیه اطاعت کنند و رفتار خود را در چهارچوب رهنمودهای معظم له و سیاستهای تدوین شده توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی تنظیم کنند. همچنین بر اساس شناختی که از دشمن به دست آورده‌اند اتاقهای فکر تشکیل دهند و با همفکری و مشاورت با دوستان، راه‌کارهای مقابله با دشمنان نرم را استخراج و به آن عمل نمایند. در این باره، توجه به نکات زیر راهگشاست:
الف. پرهیز از رفتار خشونت‌آمیز: رفتار خشونت‌آمیز با دانشجویان فریب‌خورده، مادام که به توطئه علیه نظام و یا هر جرم قانونی دیگر، دست نزده‌اند سبب خوشحالی دشمن خواهد شد زیرا روند حرکت آنان به سوی ضد انقلاب را تسریع می‌کند. در این باره، مقام معظم رهبری، طی سخنانی که حاکی از شناخت دقیق از روانشناسی دانشجویان است، می‌فرماید:
مگر من بارها نگفته‌ام که در اجتماعات کسانی که مخالفند، هیچ کس نباید رفتار خشونت‌آمیز داشته باشد؛ چون این، دشمن را خوشحال می‌کند.... اگر عکس من را هم آتش زدند و یا پاره کردند، باید سکوت کنید... فرض کنید یک جوانی، یا یک دانشجوی فریب‌خورده‌یی هم حرفی زد و کاری کرد، چه اشکالی دارد؟ من از او صرف نظر می‌کنم.4
ب. آموزش انتقاد منصفانه: روشنفکران، انتقادات زیادی از اوضاع موجود دارند چرا که بسیاری از آن‌ها آرمان‌گرا هستند و فاصله وضع موجود تا وضع مطلوب را بسیار می‌بینند. دانشجویان نیز این خصلت را دارند. منع انتقاد درست نیست زیرا هم ممکن نیست و هم مدیران را از یک منبع پر ارزش اطلاعات و خلاقیت محروم می‌سازد. اما بیان انتقاد، مثل خیلی چیزهای دیگر، آموزش می‌خواهد تا شخص منتقد هم تضعیف نظام نکند و هم پیامش را رسانده باشد.
به تعبیر مقام معظم رهبری:
نباید جلوی انتقاد را گرفت: می‌خواهند انتقاد بکنند، اما نباید خصمانه باشد، هر جا خصمانه بود، آن اشتباه و خطاست.5
ج. هدایت سیاسی دانشجویان: این هدایت سیاسی باید در حد امکان بدون ذکر نام افراد باشد و تنها با هدف تقویت قدرت تحلیل مسائل سیاسی و نیز تقویت روحیه امید در دانشجویان انجام پذیرد. به تعبیر مقام معظم رهبری:
توقع از اساتید محترم این است، جوان‌هایتان را توجیه کنید.... اسم آوردن از زید و عمر و بکر و.... این چیزها، کمکی به حل مشکل نمی‌کند. به این‌ها قدرت تحلیل بدهید. به این‌ها توان کار و نشاط کار بدهید. چه جور؟ با امید دادن؛ با امید بخشیدن.6
نتایج
از مباحث مطرح‌شده می‌توان چنین نتیجه گرفت:
1. جنگ نرم نوعی تلاش برای تصویرسازی ذهنی و مهندسی افکار عمومی است.
2. بی‌توجهی به جنگ نرم، به معنای بی‌توجهی به تلاش دشمن برای بی‌دین ساختن جامعه است.
3. ولی فقیه، فرماندهی کل قوا را در جنگ نرم نیز مانند جنگ سخت، برعهده دارد.
4. اساتید دانشگاهها و حوزه‌های علمیه فرماندهان ارشد و دانشجویان و طلاب افسران جوان جنگ نرم هستند.
5. فرماندهان ارشد جنگ نرم، لازم است با دید کلان و سرکشی نامحسوس به قرارگاههای دشمن، اتاقهای فکر تشکیل‌دهنده و با همفکری یکدیگر، راهکارهای مقابله با جنگ نرم را تدوین کرده، به آن عمل نمایند. در تدوین این راهکارها باید توجه داشت در حد امکان از روشهای خشونت‌آمیز پرهیز شود، روحیه امید بیدار گردد، قدرت تحلیل تقویت گردد و از ذکر اسامی پرهیز شود.