برفراز قاره سبز

سمیه مروتی
در این نوشته بر آن هستیم که شیعیان را در چندین کشور اروپایی مورد بررسی قرار دهیم و هر کجا که تعداد شیعه در آنجا معلون نبوده به بیان تعداد مسلمانان بپردازیم. از این روی، نگاهی اجمالی به حضور آنان در این کشورها خواهیم داشت.
شیعیان و مسلمانان در کشورهای اروپا
1- بریتانیا
لفظ «بریتانیا» به مجموع چهار کشور انگلیس، اسکاتلند، ولز و ایرلند شمالی اطلاق می‌شود. در بریتانیا، آزادی عمل برای فعالیت ادیان وجود دارد. جمعیت مسلمانان 1800 هزار تا 2200 هزار نفر است. بیش از نصف مسلمانان بریتانیا، اجداد یا پدرانشان، هندی و پاکستانی بوده‌اند. 45 درصد مسلمانان بریتانیا کسانی هستند که در خود این کشور به دنیا آمده‌اند. بیش از 10 هزار نفر مسلمان بومی در انگلستان وجود دارد که بریتانی‌الاصل هستند و مسلمان شده‌اند.
جمعیت شیعیان 200 هزار نفر تخمین زده می‌شود که بیشترین محل تجمع آنان در لندن، بیرمنگام و منچستر است و بیشتر از ملیت‌های ایرانی، عراقی، پاکستانی، هندی و لبنانی تشکیل شده‌اند. برخی از مراکز فعال شیعی در بریتانیا عبارتند از:
- مرکز آموزشی –فرهنگی العصر
- موسسه امام مهدی (عج)
- جامعه شیعیان اثنی عشری (خوجه‌ها)
- حسینیه رسول‌الله الاعظم
- مرکز محمدی تراست (پاکستانی‌های شیعه)
- اداره جعفری
- محفل علی
- مرکز اسلامی انگلیس
- مجمع جهانی اسلام
- بنیاد امام خویی
از ورود اسلام به اسکاتلند زمان زیادی نمی‌گذرد. عمده مسلمانان اسکاتلند مهاجرینی از پاکستان، هند و بنگلادش هستند که در اواخر قرن بیستم وارد آنجا شدند. حدود 50 هزار مسلمان د رحال حاضر در اسکاتلند زندگی می‌کنند که کمتر از یک درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند. نخستین محل اجماع اسلامی رد ایرلند در سال 1959 تاسیس شده است. بر اساس سرشماری سال 2006 میلادی 32539 نفر مسلمان در جمهوری ایرلند زندگی می‌کنند. این رقم حکایت از افزایش جمعیت مسلمان در این کشور دارد، زیرا در سال 1991 میلادی جمعیت مسلمان 3 هزار 873 نفر و جمعیت آنان در سال 2002 میلادی 19 هزار 147 نفر بوده است. بر اساس سرشماری سال 2001 در ایرلند شمالی، در 1943 مسلمانان در مرز شمال ساکن بوده‌اند. مسلمانان این کشور از آسیای جنوبی، شرق آسیا، اقیانوسیه و اندونزی و کشورهای عربی و جنوب صحرای آفریقا هستند. مرکز اسلامی اهل بیت (مسلمانان شیعه) و شورای امامان ایرلند در این کشور به فعالیت درباره اهل بیت (ع) مشغولند.
2- ایرلند
ایرلند نام رسمی کشوری در جزیره ایرلند به پایتختی دوبلین است. گاه از این کشور به صورت «جمهوری ایرلند» نام برده می‌شود تا با ایرلند شمالی اشتباه نشود. جمهوری ایرلند 80 درصد کل مساحت جزیره ایرلند را دربرمی‌گیرد. موقعیت جزیره ایرلند در غرب اروپا به طور عام به عامل تعیین‌کننده‌ای برای جامعه ایرلندی و به طور خاص برای فرهنگ ایرلندی مبدل شده است. اکثریت مردم این کشور را کاتولیک‌ها تشکیل داده‌اند به طوری که می‌توان گفت 92 درصد جمعیت کشور پیرو مذهب کاتولیک روم هستند. 3 درصد از مردم ایرلند خود را پروتستان می‌دانند و 5 درصد باقیمانده را مسلمان، یهودی، ارتدوکس و دیگر فرقه‌های مسیحیت تشکیل می‌دهند.
تاریخ ثبت شده اسلام در ایرلند به دهه 1950 برمی‌گردد. توصیف برخی از روزنامه‌های این کشور از تاریخ ورود دین آسمانی اسلام به ایرلند با ورود مهاجران ترک در اوایل قرن بیستم همراه است، اما اینکه همه آنها مسلمان بوده یا صرفا ترک بودند، مشخص نیست. تاریخ تأسیس نخستین انجمن اسلامی در ایرلند به سال 1959 بازمی‌گردد که توسط دانشجویان مسلمانی که در این کشور تحصیل می‌کردند ساخته شد و آن را «انجمن اسلامی دوبلین» نامگذاری کردند و بعدها به «فدراسیون اسلامی ایرلند» تغییر نام داد. پیش از ساخت نخستین انجمن اسلامی ایرلند، هیچ مسجدی در دوبلین وجود نداشت و مسلمانان ابتدا از منازل شخصی خود و بعدها از سالن‌های اجاره‌ای برای اقامه نماز جمعه و نماز اعیاد مختلف سود می‌بردند. در سال 1976 اولین مسجد و مرکز اسلامی ایرلند در دوبلین افتتاح شد.
بر اساس آماری که ایرلند در سال 2002 تهیه کرد، 19147 هزار نفر از جمعیت جمهوری ایرلند را مسلمانان تشکیل داده‌اند. جامعه مسلمان ایرلند به نحو قابل توجهی دارای تنوع و گستردگی است و اعضای جامعه اسلامی این کشور را نمی‌توان بر اساس کشور طبقه‌بندی کرد، می‌توان گفت که قومیت غالبی در میان جامعه اسلامی ایرلند وجود ندارد. مسلمانان این کشور از جنوب و شرق آسیا، چین، اقیانوسیه و اندونزی به ایرلند مهاجرت کرده‌اند. افزایش روزافزون مساجد جمهوری ایرلند شاهدی بر این مدعا است که جامعه مسلمانان به رغم کوچک بودن در حال رشد و ثبات در جمهوری ایرلند است.
3- آلمان
این کشور حدود 83 میلیون نفر جمعیت دارد. از لحاظ دین و مذهب؛ پروتستان 34 درصد، کاتولیک 34 درصد، مسلمانان 7/3درصد و سایر 28/3 درصد است. جامعه آلمانی جامعه‌ای سکولار است؛ با این حال هیچ منافاتی با فعالیت‌های دینی اقلیت‌ها و برخورداری آنها از حقوق و آزادی‌های مذهبی ندارد. طبق آمار سال 1995 حدود دو میلیون و 700 هزار مسلمان در آلمان ساکن‌اند(2میلیون و 250 هزار سنی؛400 هزار علوی؛40 هزار شیعه؛60 هزار از مسلمانان آلمانی تبار و بومی آنجا هستند). بزرگترین جمعیت مسلمانان آلمان، مهاجرانی از ترکیه هستند. مهاجران ایرانی، عراقی، لبنانی، افغانی و هندی نیز حضور دارند. در حال حاضر جمعیت مسلمانان، از 3 تا 4 میلیون نفر تخمین زده می‌شود. در میان این مهاجران، شیعیان 150 هزار و علویان 600 هزار نفرند. مرکز فرهنگی شیعیان (مرکز فرهنگی التراث) و مرکز اسلامی هامبورگ (مسجد امام علی که در آن نماز جمعه هم خوانده می‌شود) از مراکز فعال شیعی است.
4- فرانسه
این کشور حدود 137 میلیون نفر جمعیت دارد. آمار دین و مذهب در این کشور؛ 83 الی 88 درصد کاتولیک رومی، دو درصد پروتستان، یک درصد یهودی، 5 الی 10 درصد مسلمان، چهار درصد بدون مذهب است. حکومت فرانسه، لائیک و سکولار است. اولین حضور مسلمانان در کشور فرانسه به قرن 8 میلادی برمی‌گردد. به علت عدم سرشماری در زمینه اعتقادات، آمار دقیقی از مسلمانان در فرانسه وجود ندارد. تعداد مسلمانان فرانسه از 3 تا 7 تخمین زده می‌شود.
بیشترین حضور شیعیان در پاریس و حومه آن است. شیعیان فرانسه به ترتیب تعداد جمعیت، متشکل از سه گروه‌اند:
- مهاجران: ایرانی‌ها، لبنانیان، عراقی‌ها و افغانی‌ها.
- مغربی‌ها: تعداد مهاجرین اهالی مغرب به فرانسه زیاد است. آنها با توجه به زمینه‌های محبت به خاندان پیامبر و نیز با الهام از انقلاب اسلامی ایران، رسما شیعه شدند.
- فرانسویانی که شیعه شدند.
برخی از شیعیان و مراکز فعال شیعی در فرانسه عبارتند از : لبنانی‌ها (الغدیر)؛ پاکستانی‌ها (مسجد شاه نجف)؛ خوجه‌ها (امامباره محمدی)؛ ایرانی‌ها؛ عراقی‌ها (موسسه امام خویی) و...
5- هلند
هلندی‌ها تعصب مذهبی چندانی ندارند. آنان در طول قرن بیستم (جز سال‌های اخیر) برخورد متعصبانه‌ای از خود نشان نداده‌اند. هلند 16 میلیون نفر جمعیت دارد. مسیحیان کاتولیک 31 درصد و پروتستان‌ها 21 درصد و لائیک‌ها 40 درصد؛ مسلمانان 5 درصد و یهودیان 30 هزار نفر هستند. 25 درصد از مجموع مسلمان‌ان هلند، شیعه هستند که ملیت‌های آنان ایرانی،عراقی، افغانی، ترک، پاکستانی و... است. نخستین جمعیت شعی در هلند از آن ترک‌ها و پاکستانی‌هاست. کثرت مساجد را در این کشور شاهدیم. برخی از مساجد و مراکز شیعی در شهر دنهاک عبارتند از:
- مسجد اهل بیت (ترک‌ها)
- مسجد چهارده معصوم (ترک‌ها، محل اقامه نماز جمعه)
- حسینیه و محفل علی (پاکستانی‌ها و هندی‌ها)
موسسه فرهنگی کوثر (عراقی‌ها)
- حسینیه میشن (پاکستانی‌ها)
لازم به یادآوری است که دو تشکل شیعه به‌نام مجلس اسلامی شیعی (SIR) و پارلمان شیعی هلند (COV) در هلند فعالند. در این کشور شیعیان عراق، مراکز فرهنگی-مذهبی بسیار دارند.
6- ایتالیا
این کشور حدودا 60 میلیون نفر جمعیت دارد. بر اساس دین و مذهب، مردم ایتالیا 90 درصد مسیحی و 10 درصد دارای سایر مذاهب هستند. اسلام در سال‌های اخیر از نظر تعداد به صورت وسیعی رشد یافته به طوری که هم اکنون دومین دین در ایتالیاست. جمعیت مسلمانان در حدود 900 هزار نفر تخمین زده شده است. غالب شیعیان ایتالیا، ایرانی و لبنانی هستند. تعداد شیعیان رو به افزایش است. برخی از مراکز فعال شیعی در این کشور عبارتند از:
- مرکز فرهنگی سلمان فارسی
- مرکز شیعه ناپل (اهل بیت)
- مرکز فرهنگی لبنانی‌ها (الف)
7- دانمارک
اسلام بزرگترین اقلیت مذهبی در دانمارک است و بیش از 95 درصد مردم این کشور را مسیحیان تشکیل می‌دهند که اکثریت آنها دارای مذهب پروتستان هستند. آزادی دینی در دانمارک جزئی از قانون اساسی این کشور محسوب می‌شود.
بر اساس آمار نیمه رسمی این کشور در سال 160، 2000 هزار مسلمان در این کشور زندگی می‌کنند که به طور تقریبی کمتر از سه درصد جمعیت این کشور را تشکیل داده‌اند. بیشتر مسلمانان مقیم دانمارک افرادی هستند که از کشورهای اسلامی به آنجا مهاجرت کرده‌اند. این مهاجران را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:«کارگران، افرادی که خواستار پناهندگی به این کشورند و افرادی که به واسطه ازدواج به این کشور نقل مکان می‌کنند.»
در دهه 1970 میلادی بسیاری از مسلمانان جویای کار از کشورهای ترکیه، پاکستان، مراکش و یوگسلاوی به دانمارک مهاجرت کردند. دولت دانمارک در سال 1973، مهاجرت آزاد را متوقف کرد. طی دهه‌های 1980 و 1990 تعدادی از مسلمانان به قصد پناهندگی به دانمارک مهاجرت کردند. در دهه 1980 این افراد بیشتر مسلمان عراق، ایران، غزه و کرانه باختری رود اردن و در دهه 1990 مسلمانان سومالی و بوسنی بودند. این افراد 40 درصد از مسلمانان کنونی دانمارک را تشکیل می‌دهند. اکثریت مسلمانانی که در دانمارک زندگی می‌کنند از دانمارکی‌های نسل اول و اهل کشورهای اسلامی هستند. در سال 1970 بسیاری از مسلمانان از کشورهای ترکیه، پاکستان، مراکش یا یوگسلاوی به این کشور مهاجرت کردند. در حالی که در ول دو دهه پس از آن، بخش قابل توجهی از مهاجران این کشور را فلسطینی‌ها، ایرانی‌ها، عراقی‌ها و سومالیایی‌ها تشکیل دادند که بعدها مسلمانان بالکان نیز به این گروه افزوده شدند که به نوعی موج دوم مهاجران مسلمان این کشور محسوب می‌شوند. اولین گروه مسلمانان برای کار کردن و کسب درآمد وارد این کشور شدند و حس میهمان بودن به نوعی در آنها وجود داشت که خود را از جامعه دانمارک کنار کشیدند و به همین دلیل برای آنها یادگیری زبان و دیگر مسائل مربو به ادغام اهمیت چندانی نداشت. مسجد «نصرت جهان» اولین مسجدی است که در سال 1967 در این کشور اسکاندیناوی خارج از کپنهاگ و در منقه‌ای به‌نام «ویدوآ» که امروزه بزرگ و پرجمعیت است، ساخته شد. در کشور دانمارک ساخت مسجد یا عبادتگاه‌های هر کدام از ادیان با ممنوعیت مواجه نیست، اما محدودیت‌های بسیار شدیدی درباره قوانین منطقه‌بندی، اقدامات ساخت مسجد را در این کشور با موانع متعددی روبه‌رو می‌کند. به دنبال گسترش موضوع مناقشه‌برانگیز کاریکاتورهایی که روزنامه دانمارکی «یولند پستن» درباره پیامبر اعظم اسلام منتشر کرد، اقلیت مسلمانان این کشور اقدامات متفاوت و متعددی چون برگزاری همایش‌ها، سخنرانی‌ها، جشنواره‌ها و دیگر رویدادهای فرهنگی صورت دادند تا باورهای نادرست و سوء تعابیری که درباره مسلمانان، دین اسلام و به ویژه پیامبر اسلام به وجود آمده را از بین برده و با اسلام‌هراسی عده‌ای از متعصبان که تحت تأثیر رسانه‌ها هستند، مبارزه کنند.
8- اسپانیا
جمعیت این کشور 40448191(تخمین جولای 2007) است. آمار دقیقی در مورد جزئیات حضور مسلمانان و به ویژه شیعیان در این کشور در دست نیست. اما نکته حائز اهمیت در مورد این کشور، قدمت تاریخی حضور مسلمانان در مناق جنوبی آنان است. در پایان قرن اول هجری، اسلام وارد اسپانیا شد. در سال 91.ق «طریف بن مالک» با 400 پیاده و 100 سوارکار از تنگه جبل‌الطارق عبور کردند؛«اما این هجوم، مقاومت چندانی نداشت و با غنیمت‌های بسیاری بازگشتند. به دنبال این پیروزی «موسی بن نصیر» لشگر بزرگی که بیشتر آنها از قوم «بربر» بودند به فرماندهی «طارق بن زیاد» به اسپانیا فرستاد. او در سال 92.ق با سپاه «لذریق» در ساحل دریاچه «کاندا» رو در رو شد و پیروزی را از آن خود کرد. با به دست آوردن این موفقیت، پیشروی مسلمانان به اندلس آیان‌تر شد. طارق با سپاه خود به سوی «طلیطله» شتافت و بر شهرهای مهم آنجا غلبه کرد. این گونه بود که طارق بن زیاد طی چند ماه، بخش گسترده‌ای از اسپانیا را به تصرف خود درآورد.
از دولت‌های شیعی که بر گسترش فرهنگ شیعه در اندلس تاثیرگذار بودند می‌توان به «دولت دریسیان» (تأسیس 172)، دولت بنی حمود (447-407.ق)، دولت فاطمیان و دولت بنی عمار (نیمه دوم قرن پنجم هجری) اشاره کرد. برای نمونه برای گسترش شیعه در اندلس می‌توان به شاعرانی با گرایش به تشیع از قبیل:
ابوالبحر صفوان بن ادریس تجبیبی مریسی (قرن 6.ق)، ناهض وادی اندلسی (قرن6.ق)، احمدبن شکیل صوفی «ابن شکیل»(605.ق)، احمدبن عبدالله بن احمد غالب بن زیدون اندلسی (قرن 6)، ابوعبدالله محمد بن سلیمان قرطبی (437.ق)، ابن مقانای اشیونی، محمدبن عبدالله اندلسی قحانی و ابن دراج قسطلی (347.ق) اشاره کرد.
مسلمانان به مدت 781 سال (از سال 711.م تا 1492.م) بر اندلس و نقاط دیگر اسپانیا حکومت کردند. طبق آمارها، دین و مذهب کنونی مردم اسپانیا 94 درصد مسیحی و 6 درصد سایر مذاهب است.