سیاست خارجی عربستان در سایه ولیعهدی «نایف»

احمد کاظم‌زاده 
بلافاصله پس از خاکسپاری سلطان بن عبدالعزیز ولیعهد، دفتر پادشاهی عربستان سعودی با انتشار بیانیه ای که از تلویزیون رسمی این کشور پخش شد، اعلام کرد ملک عبدالله پادشاه این کشور تصمیم گرفته و به شورای بیت این کشور اعلام کرده است که نایف بن عبدالعزیز با حفظ سمت وزارت کشور و معاونت شورای وزیران، مسئولیت ولیعهدی این کشور را برعهده بگیرد. این در حالی است که پیش از این گمانه زنی های بدبینانه ای درخصوص حل مسئله جانشینی در این کشور مطرح شده بود و حتی احتمال درگیری شاهزادگان سعودی به خصوص از سوی نسل دومی ها مطرح شده بود. بنابراین، اولین سؤالی که در این زمینه مطرح می شود این است که چرا چنین اتفاقی نیفتاد؟ سؤال دیگری که طبعاً ذهن هر مخاطبی را به خود جلب می کند این است که چه چشم اندازی را می توان برای سیاست داخلی و خارجی عربستان در سایه ولیعهدی نایف بن عبدالعزیز تصور کرد؟
الف) علل و چرایی انتخاب نایف به ولیعهدی
با وجود برخی گمانه زنی های بدبینانه انتخاب نایف بن عبدالعزیز به ولیعهدی از قبل نیز قابل پیش بینی بود. زیرا براساس یک سنت دیرینه به جا مانده از دوران عبدالعزیز بن سعود بنیانگذار عربستان، منصب پادشاهی از برادر بزرگ تر به برادر کوچک تر به ارث می رسد و در حال حاضر برادر بزرگ تر در بین هشت فرزند ذکور در قید حیات عبدالعزیز، نایف است. هرچند در عربستان قانون اساسی به معنی واقعی آن وجود ندارد اما براساس بند «ب» ماده ۵ آنچه قانون اساسی این کشور خوانده می شود، حکومت و پادشاهی صرفاً از آن فرزندان و نوادگان ملک عبدالعزیز، پایه گذار عربستان سعودی است.
علاوه بر این، ترکیب شورای نوپای بیعت نیز به گونه ای است که احتمال توافق درباره ولیعهدی نایف می رفت. این شورای ۳۵ نفره از فرزندان و نوادگان عبدالعزیز تشکیل شده و مأموریت آن تضمین انتقال مسالمت آمیز قدرت از پادشاه به ولیعهد است. در صورتی که یکی از اعضا به دلیل کهولت سن یا بیماری نتواند در هیئت حضور پیدا کند، یکی از فرزندان وی جانشین آن فرد می شود، علاوه بر اینکه یک نفر از فرزندان پادشاه و یک نفر از فرزندان ولیعهد نیز به اعضای فوق افزوده می شوند.
براساس ماده ۷ بند «الف» شورای بیعت، پادشاه پس از به دست گرفتن قدرت، با رایزنی و مشورت با اعضای شورا یک یا دو یا سه نفر از افرادی راکه برای احراز پست ولیعهدی مناسب به نظر می رسند، معرفی می کند تا یک نفر را از میان آنها به عنوان ولیعهد انتخاب کنند.
در صورت دست نیافتن به توافق بر سر گزینه های ارائه شده، شورای بیعت اقدام به رأی گیری می کند و کسی که در این میان بالاترین آرا را به دست آورد، به عنوان ولیعهد انتخاب می شود.
نایف به عنوان یکی از اعضای شورای بیعت علاوه بر امتیاز سنی دارای کارنامه قطوری به خصوص در حوزه امنیتی کشور بوده که تهدید های ناشی از خیزش های مردمی در منطقه لزوم حضور وی را در رأس قدرت دوچندان می سازد تا شاید بتواند با بهره گیری از تجارب خود، کشتی سعودی را از میان صخره های دریای مواج خاورمیانه عبور دهد.
نایف کیست؟
«نایف بن عبدالعزیز» یکی از هفت عضو باقی مانده از خانواده «سدیری» است که همه آنان از فرزندان «ملک عبدالعزیز بن سعود» هستند و مادرشان «حصه بنت احمد السدیری» پنجمین
با انتخاب نایف بن عبدالعزیز به مقام ولایتعهدی باب بحث ها درخصوص چشم انداز انتقال قدرت در عربستان حداقل تا زمانی که وی در قید حیات است، بسته خواهد شد اما تأثیر جانشینی وی بر سیاست های داخلی و خارجی عربستان کماکان ادامه خواهد یافت
و محبوب ترین همسر نزد ملک عبدالعزیز در میان ۲۲ زن دیگر عبدالعزیز بود. نایف از حدود ۴۰ سال پیش مسئولیت وزارت کشور را بر عهده دارد و در عین حال دارای ۲۰ سمت رسمی و افتخاری دیگر هم هست که مهم ترین آنها ریاست افتخاری شورای وزیران، ریاست کمیته عالی حج، ریاست کمیته مبارزه با مواد مخدر، ریاست شورای عالی مقابله با بحران، ریاست شورای عالی امور اسلامی و عضویت در شورای بیعت است. نایف در طول این سال ها در مقایسه با برادرانش کارکرد بهتری در اداره امور داخلی کشور به خصوص در برخورد و سرکوب القاعده از خود نشان داده، با اینکه بسیاری از مسئولیت های وزارت کشور را به «احمد بن عبدالعزیز»، برادر و معاونش و «محمد بن نایف» پسرش سپرده است.
همچنین نایف در ایجاد توازن در خانواده به ویژه هنگام درگیر ی ها و اختلافات شدید میان فهد و شاهزاده سلطان (ولیعهد متوفی) و خنثی کردن اقدامات و فعالیت های مخفیانه سلطان علیه فهد نقش فعالی ایفا کرد و در مجموع در مقایسه با سلطان بن عبدالعزیز، ولیعهد متوفی و برادر بیمار و مریض خود نقش فعال تری در اداره امور پادشاهی عربستان داشته است.
ب) چشم‌انداز سیاست‌های داخلی و خارجی عربستان در پرتو ولیعهدی نایف
برخی از دیدگاه ها حاکی از این است که با انتصاب نایف بن عبدالعزیز به مقام ولیعهدی- که امکان رسیدن عن قریب او به مقام پادشاهی نیز وجود دارد- روند سنت گرایی و محافظه کاری در قبال حرکت های بطئی و جزئی اصلاح طلبی که ملک عبدالله به تازگی شروع کرده است، تقویت خواهد شد و در عین حال امکان تشدید سرکوب ها نیز وجود خواهد داشت. حمایت قاطع امیر نایف از پلیس های امر به معروف و نهی از منکر که نزد جامعه عربستان بسیار منفور هستند و همچنین حضور طولانی او در وزارت کشور که طی این دوره بسیاری از فعالان سیاسی را بدون توجیه هرگونه اتهامی به زندان انداخت، باعث شده است تا بسیاری او را نماینده جریان محافظه کار عربستان بدانند که به محض رسیدن به قدرت حرکت اصلاحات اجتماعی و سیاسی کشور را کند خواهد کرد. به ویژه اینکه یک بار حتی از انحلال مجلس شورا که ۱۵۰ عضو آن را پادشاه تعیین می کند، حرف زد. همچنین او نقشی بسزا در پناهندگی زین العابدین به علی در عربستان داشته است. در عین حال وی از کسانی بوده است که به شدت از اعزام نیروی نظامی به بحرین حمایت می کرده و در سرکوب تظاهرات شیعیان در این کشور همسایه عربستان تأثیر مستقیم داشته است. از این رو علی الاحمد، مدیر مؤسسه امور خلیج فارس در واشنگتن چشم انداز را بدبینانه تر از این می بیند و می گوید: «... شما مردی دارید که بسیار خشونت گراست و در بسیاری از بخش های جامعه مورد نفرت است؛ چراکه وی بیش از ۳۰ سال وزیر کشور بوده و مسئول سرکوب ها و به زندان انداختن مردم است. امروز ما حدود ۳۰ هزار زندانی داریم که مسئول شکنجه و حبس آنها نایف است.»
از سوی دیگر برخی از دیدگاه ها خوشبینانه است و تأکید دارد که اگر نایف هم در مدار پادشاهی قرار گیرد همانند پیشینان خود عمل خواهد کرد و تابع مصالح خواهد شد. روبرت گوردون، سفیر سابق امریکا در عربستان یکی از این چهره هاست که ضمن اذعان به برخی نگرانی ها و دغدغه های ناشی از انتصاب نایف بن عبدالعزیز به مقام ولیعهدی و سپس پادشاهی می گوید: «با تمام این احوال اگر نایف به پادشاهی برسد به سمت یک نظام توافقی حرکت خواهد کرد و این بدان معناست که اصلاحات اقتصادی و اجتماعی جزئی که ملک عبدالله آغاز کرده است را ادامه خواهد داد. این را در نظر بگیرید که ملک عبدالله نیز قبل از اینکه پادشاه شود همین گونه رفتار می کرد، تلاش داشت که خود را آدمی مذهبی جلوه دهد و وابسته به غرب نباشد اما بعداً نشان داد که او یک اصلاح طلب است.»
نتیجه‌گیری
با انتخاب نایف بن عبدالعزیز به مقام ولایتعهدی باب بحث ها درخصوص چشم انداز انتقال قدرت در عربستان حداقل تا زمانی که وی در قید حیات است، بسته خواهد شد اما تأثیر جانشینی وی بر سیاست های داخلی و خارجی عربستان کماکان ادامه خواهد یافت. در این خصوص برخی تحلیل ها و دیدگاه ها بدبینانه است و از تشدید روند محافظه کاری و سرکوب ها و کندتر شدن روند اصلاحات حکایت دارد اما برخی دیگر از تحلیل ها بر این تأکید دارد که اگر نایف هم در ساختار پادشاهی قرار گیرد، همانند پیشینیان خود عمل خواهد کرد و بیشتر تابع مصالح خواهد بود.