حق آزادی بیان در اسلام

سیده فاطمه موسوی
حق آزادی بیان یکی از مهم‌ترین و بنیادی‌ترین حقوق بشر و از زمره حقوق مدنی و سیاسی بشر نیز به شمار می‌رود.از نظر اسلام، ابراز و بیان واقعیات مفید به حال بشر آزاد است. اولویت و اهمیت دادن اسلام به بیان و ابراز عقیده‌ای که موجب رشد و تکامل جامعه شود، به صورت قانون الهی و سفارش اولیای او به طرق گوناگون در قرآن بیان شده است. در واقع قرآن کریم آزادی بیان را جلوه‌ای از رحمت الهی بر بشر می‌داند. برخی آیاتی که مفاد آنها دلالت بر احترام به اندیشه، آزادی تفکر و بیان دارد عبارتند از:
1- آیات ناظر به لزوم تدبیر و تفکر: «أفلا یتدبرون القرآن ام علی قلوبٍ اقفالها». (محمد، 24)
2- آیات مربوط به امر به معروف و نهی از منکر: «و المومنون و المومنات بعضهم أولیا بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و ...». (توبه، 71)
3- آیات مربوط به دعوت و مشورت و شورا: «و شاورهم فی الأمر ...» ( آل عمران، 159، شوری، 38)
4- آیات مربوط به مباحثه و مجادله با صاحبان عقاید:« ... قل هاتوا برهانکم إن کنتم صادقین». (بقره، 111)
از بین این آیات عنوان شده تنها به شرح مختصر 2 آیه که ارتباط نزدیکی با آزادی بیان دارد، اشاره می‌کنیم:
الف - آیات امر به معروف و نهی از منکر
اسلام بر اساس این دستور، مسلمانان را موظف کرده با تشخیص «معروف» و «منکر» در راه گسترش معروف و زدودن منکر، پیکره جامعه و نظام اسلامی را از انحرافات داخلی و خارجی تضمین کنند. انجام این وظیفه مراتبی دارد که زبان و قلم از جمله مهم‌ترین آنهاست. (توبه، 71، حج، 41).
در جامعه اسلامی آزادی بیان و انتقاد به عملکردها وجود دارد، اگر کسی گناه زشتی را ببیند نباید بگوید به من چه مربوط، بلکه طبق این آیات باید به وظیفه دینی خود عمل کند. در واقع با استفاده از این اصل مهم، مسلمانان آزادی سیاسی مهمی را به‌دست آورده‌اند که حتی گاهی افراد معمولی به خود حق می‌دهند از بزرگ‌ترین مقامات اجرایی و اداری انتقاد و نظرات خود را بیان کنند و در سرنوشت کشور و جامعه‌شان که هدف اصلی آنها حفظ جامعه و قرار گرفتن آن در مسیر عدل و قسط است، سهیم باشند.انتقادهایی که از عملکرد دولتمردان می‌شود وقتی سازنده و موثر است که به قصد خیرخواهی و اصلاح امور صورت پذیرد. اگر انتقاد همراه با اهانت باشد نه‌تنها موجب رشد اجتماعی نمی‌شود بلکه زمینه فساد و تفرقه اجتماعی را نیز فراهم می‌کند و به خاطر همین گفته می‌شود جامعه دینی در عین آزادی بیان و حق انتقاد، باید از اهانت، تهمت و فتنه‌انگیزی دور باشد. به هر حال حفظ حق آزادی بیان و حق نظارت و انتقاد باید دغدغه اصلی حاکمان صلح باشد.همچنین در نظام اسلامی جمهوری اسلامی ایران که متاثر از آموزه‌های اسلامی است در اصل هشتم قانون اساسی بر حمایت از امر به معروف و نهی از منکر تاکید کرده‌اند.«در جمهوری اسلامی ایران دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ای است همگانی و متقابل بر عهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت و شرایط، حدود و کیفیت آن را قانون معین می‌کند».بدینسان باید بستر قانونی برای برخورداری از این حق اساسی بویژه در مصاف با دولت و نیز ادای تکلیف شرعی فراهم شود که متاسفانه هنوز چنین قانونی تصویب نشده است.
ب - یکی از اصول دیگری که با آزادی بیان در ارتباط است و در قرآن کریم مورد تاکید قرار گرفته، اصل شوراست.
اهمیت شورا و مشورت به حدی است که در قرآن کریم در کنار ایمان و اقامه نماز و انفاق آنچنان مطلق بیان شده که همه امور را دربر می‌گیرد. در واقع در اهمیت مشورت و نظرخواهی از دیگران همین بس که خداوند به پیامبر(ص) با اینکه عقل کامل بوده و با وحی ارتباط دارد، فرمان می‌دهد با اهل نظر مشورت کن «...و شاورهم فی الامر...» که براساس این دستور الهی، پیامبر(ص) با یاران خود در موارد متعدد مشورت می‌کرد.
مقتضی و مفهوم این آیات بیان شده نشان می‌دهد که سران دولت و حاکمان اسلامی باید با مردم مشورت کنند و امور را بر اساس مشورت و شورا به پیش ببرند. موظف شدن مسؤولان به مشورت موجب پرهیز از استبداد، ایجاد زمینه انتقاد منطقی، احترام به نظرات مردم و ... می‌شود اما اجرای این اصل بدون وجود آزادی بیان دیدگاه‌ها و نظرات امکان‌ناپذیر است، پس باید تدابیری اندیشیده شود که بتوان از نظرات و دیدگاه‌های مردم به نحو احسن برخوردار شد. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اصل یکصدم مقرر شده است: «برای پیشبرد سریع برنامه‌های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی از طریق همکاری مردم با توجه به مقتضیات محلی اداره امور هر روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان با نظارت شورایی به نام شورای ده، بخش، شهرستان یا استان صورت می‌گیرد که اعضای آن را مردم همان انتخاب می‌کنند».در واقع شورای شهر و روستا نمادی از کاربردی کردن اصل مشورت در نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران است.از تشویق و ترغیب‌هایی که در آیات آمده، به خوبی روشن می‌شود که اسلام طالب محیط و جامعه‌ای است که انسان‌ها بتوانند در آن آزادانه به اظهار عقاید و آرای خود بپردازند تا رای و عقاید احسن و صحیح‌تر برای پیشبرد و پیشرفت جامعه اسلامی مشخص شود.