اجرای حدود وهن‌آمیز به مصلحت نیست

آیت الله محقق داماد با تاکید بر نقش مصلحت در همپایی با اصول حقوق بشر جهانی می گوید که در اجرای حدود و مجازات ها بیش از هر چیز باید حفظ اصل اسلام مورد نظر قرار گرفته و از اجرای حدودی که باعث مخدوش شدن وجهه اسلام می شود، جلوگیری کرد.
عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی طی سخنانی در همایش "مصلحت و حقوق بشر تصریح کرد که همه به خاطر داریم در نظام حقوقی ما نهاد مصلحت اولین بار در دهه 60 مطرح شد و به تدریج در ترمیم قانون اساسی نهادی تحت عنوان مجمع تشخیص مصلحت نظام به موجب قانون تصویب شد.
وی با بیان اینکه اولین بار که واژه مصلحت به گوش افراد می خورد برداشت های متفاوتی از این واژه داشتند، افزود: به خاطر دارم در زمانی که رییس گروه بودم از عالم بزرگواری که بعدها رییس قوه قضاییه شد دعوت کردم تا در مراسمی سخنرانی کند. در سخنرانی مفصلی که ایشان ارائه داد موضوع مصلحت را با کاری که فقیهان در بحث منطقه الفراغ انجام می دهند تطبیق داد. این مختصرا بدین معناست که شریعت به دو حوزه اصلی تقسیم می شود یکی حوزه احکام امری و دیگری احکام تخییری است. وجوب نماز و روزه در حوزه نخست قرار می گیرد اما تمام جوازها و حقوق در حوزه دوم است.
محقق داماد افزود: به عنوان مثال گفته می شود "الناس مسلطون علی اموالهم" ولی آیا مردم به این امر ملزم هستند یا خیر؟ کلمه منطقه الفراغ هم اصطلاحی است که مرحوم شهید صدر برای اینکه از اصطلاح اهل سنت استفاده نکند در پاسخ به نامه ای از علمای لبنان آن را به کار برده است. البته این واژه در کتاب "اقتصادنا" هم قبلا آمده بود ولی بسط داده نشده بود. شهید صدر می فرماید در هر جا که احکام شرعی مورد اختلاف فقها باشد همه نظرات محترم است اما انتخاب آنها به عنوان قانون به عهده قوه مقننه است که باید بر اساس مصلحت عمل کند.
به گزارش ایسنا، این عضو هیات علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی تصریح کرد: بعد از تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام اختیارات بیشتری به مجمع داده شد تا اینجا که مجمع می تواند در موارد الزامی یعنی وجوب و حرمت، گاهی اوقات تصمیم بگیرد. طبق قانون اساسی اگر در مواردی که مجلس و شورای نگهبان به توافق نرسیده اند مجمع تشخیص می تواند تصمیم گیری کند پس این غیر از منطقه الفراغ است ولی واقعیت این است که مصلحت یک چاقوی دو لبه است. یعنی گاهی می شود که واقعا به نفع عموم و انسانیت و کرامت است اما اگر خدایی ناکرده این قضیه به دست افراد بی احتیاط بیفتد ممکن است هر کاری را براساس مصلحت انجام دهند. پس مصلحت الان یعنی اینکه در بحث تزاحم اهم و مهم کنید اما با چه ملاکی؟ اینکه گفتم مصلحت چاقوی دو لبه است هم به همین معناست. اما آن سوی قضیه را هم باید گفت یعنی مسائلی که امروز مجمع تشخیص به آن رسیدگی می کند خیلی جزیی است در صورتی که باید مسائل کلی را مورد نظر قرار دهد.
وی با بیان اینکه بسیاری از موارد حقوق بشر امروز اصولی هستند که اگر ما به آن توجه نکنیم اصل اسلام را زیر سوال می برند، گفت: عرض من این است که با داشتن مصلحت که در قانون اساسی وجود دارد، منطقه الفراغ و تزاحم باید مصلحت اصل اسلام در نظر گرفته شود. کدام نظام برتر از اصل دین محمد(ص) است؟ اصل بشر، کرامت بشر، احترام بشر و حقوق انسانی بر همه چیز مقدم است. اگر چهره اسلام مخدوش شود چه کسی به فریاد اسلام می رسد؟
محقق داماد اظهار کرد: امروز در دنیا با کارهایی مواجهیم که اصل چهره اسلام را زیر سوال می برد. فرض کنید بگوییم براساس اطلاقات، اگر ما بر لشکر مقابل پیروز شدیم باید زن و بچه هایشان را به عنوان برده در خانه بگیریم و با آنها مانند برده برخورد کنیم؟ آیا اسلام در زمان حاضر بردگی را تجویز می کند؟ بسیاری از مسائل دیگر هم همین طور است; مثلا به حکم همه فقها امر به معروف ها مشروط به این است که اضرار به یک نفر وارد نشود.
محقق داماد تصریح کرد: امروز با سنگسار کردن در ملا» عام، دنیا به اسلام توهین می کند پس چگونه مجوز داریم چنین کاری را انجام دهیم؟ در این صورت نفرت عمومی به اصل اسلام صورت می گیرد نه به یک مسلمان. ما چرا باید این کار را که موجب وهن اسلام است انجام دهیم؟ ما با داشتن نهادی همچون مجمع تشخیص به این واقعیت ها بیندیشیم. پس باید از نهاد مجمع تشخیص استفاده کرد و چهره اسلام با قرائت شیعی، اسلام عشق، اسلام مهربانی و اسلام ائمه(ع) را نشان بدهیم نه اسلام خشن وهابی را.
در ادامه جلسه حجت الاسلام سعید رجحان عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق(ع) از آیت الله محقق داماد پرسید که اگر حدود تعطیل شوند چه چیزی دارید جای آنها بگذارید؟ که محقق داماد در پاسخ گفت: حج یکی از واجبات بزرگ است اما چرا پیامبر در صلح حدیبیه برگشت و به حج نرفت؟ چرا امام خمینی (ره) دو سال به حج نرفت؟
حجت الاسلام رجحان گفت: چون بحث علمی است باید گفت که عمل پیغمبر(ص) که معصوم است با عمل امام خمینی (ره) که معصوم نیست فرق دارد و این قیاس مع الفارق است.
محقق داماد گفت: اتفاقا به نقطه بسیار حساسی رسیدیم. عمل معصوم را باید حجت قرار بدهیم اما اگر پیغمبر دست قطع می کرد، معصوم بود. من بارها گفته و نوشته ام که در زمان غیبت معصوم اجرای حدود با مشکل شرعی مواجه است و نظر من نظر محقق حلی است. من چه کسی هستم که حکم جان یک نفر را بدهم؟ پیغمبر معصوم بود و این کار را انجام داد اما از آنجا که من پیغمبر و معصوم نیستم اصل کار محل شبهه است. پس ما با اصولی که گفته شد می توانیم مشکل را حل کنیم و همپای با جهان باشیم یعنی همان کاری که آیت الله مدرس کرد. استدلال من استدلال مدرس است. من فرمایش امام خمینی (ره) را دلیل نمی آورم بلکه شاهد است اما عمل رسول الله (ص) دلیل است.
حجت الاسلام رجحان در ادامه این همایش به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: سوال اصلی من راجع به این بحث است که آیا هدف وسیله را توجیه می کند یا خیر؟ البته رویکرد من در این زمینه فقهی است. سوالات دیگری هم وجود دارد از جمله اینکه هرگاه عملی مطابق مصلحت باشد و بر اساس یک حکم عام یا مطلق الهی برخلاف عدالت هم باشد حکمش چیست؟ اگر عملی خلاف مصلحت باشد و ترک آن به لحاظ مصلحتی که احراز شده از نظر شرع یا عقل ممنوع باشد حکمش چیست؟
رجحان با طرح این سوال که در تقابل مصلحت و عدالت حکم شارع چیست؟ گفت: اگر ما می خواهیم حکومت کنیم فارغ از اینکه حکومت ما دینی باشد یا خیر، مشکل این نیست که چون من معصوم نیستم پس حکم شریعت را نمی توانم اجرا کنم. بالاخره ما می خواهیم مجرم را مجازات کنیم یا خیر؟ اگر می خواهیم مجازات کنیم حکم مجازاتی چیست؟ پس باید سراغ مصلحت اندیشی بیاییم. مگر دنیای بشری چنین نکرده است؟ دنیای بشری براساس سعی و خطا مصلحت اندیشی کرده است و اگر ما هم این راه را برویم چه کسی می گوید حکومت ما حکومت دینی است؟ اگر هم می خواهیم معیار ما حکم شارع بوده و افترا به پروردگار نباشد باید دانست مهمترین معیار بلکه تنهاترین معیار مصلحت اندیشی عدالت است.
وی ادامه داد: جایی که عدالت با مصلحت اندیشی به تعارض برسد مصلحت اندیشی باید مغفول واقع شود. این را هم عرض کنم امروز در جمهوری اسلامی ایران دیگر مصلحت اندیشی فقط به نهاد مجمع تشخیص مصلحت متوقف نشده است. امروز می بینیم که افراد در جایگاه فردی و حکومتی برای کل جامعه مصلحت اندیشی می کنند.