گرد و خاک نظامی واشنگتن - باکو در خارج نزدیک روسیه

آیت‌الله مرادی
روزنامه «ینی مساوات» حزب مساوات جمهوری آذربایجان، از برگزاری مانور مشترک نظامی توسط نیروهای نظامی ایالات متحده و آذربایجان خبر داده است. مانور پاسخ منطقه‌ای ۲۰۱۱ که قرار است در آینده نزدیک با همکاری آذربایجان و ایالات متحده انجام پذیرد، تاکنون دوبار توسط جمهوری آذربایجان به تعویق افتاده است. تمرینات نظامی تحت عنوان پاسخ منطقه‌ای اولین بار در سال ۲۰۰۹ به‌طور مشترک بین آذربایجان و ایالات متحده امریکا برگزار شد که در این مانور ۷۵۹ سرباز شرکت داشتند.
از این تعداد ۵۶۵ نفر متعلق به آذری‌ها و ۱۹۴ نفر نیز از سربازان امریکایی بودند. این مانور به مدت پنج روز طول کشید. مواردی همچون تفتیش و بازرسی، هماهنگی و ارتباط سازمانی و دستگیری تروریست‌ها در آن مورد تمرین قرار گرفت که نقاط اصلی برگزاری این مانور شبه جزیره آبشوران و فرودگاه بین‌المللی باکو بود. در این مانور سربازان آذری با پیوستن به سربازان ترکیه، گرجستان، اوکراین، قزاقستان، لهستان و لیتوانی به تمرین نظامی پرداختند‌. برگزاری این مانور از آنجایی که می‌تواند شروع دوباره‌ای در روابط نظامی دو کشور باشد از اهمیت بسزایی برخوردار است.
روابط این دو کشور در طول دو سال گذشته از شرایط مطلوبی برخوردار نبوده و تحت تأثیر برخی حوادث داخلی و منطقه‌ای قرار گرفته است که مهم‌ترین آنها ناآرامی‌های داخلی آذربایجان و اقدام به عادی‌سازی روابط ترکیه و ارمنستان است. از آنجایی که ایالات متحده در اتفاقات مذکور مواضعی برخلاف میل مقامات باکو اتخاذ کرد دولتمردان آذربایجان اراده خود را بر کاهش سطح روابط در برخی سطوح قرار دادند.
یکی از دلایل به تعویق انداختن مانور نظامی از سوی آذربایجان، واکنش به موضعگیری ایالات متحده در سرکوبی اعتراضات مخالفان در پایتخت آذربایجان است که در ماه آوریل اتفاق افتاد. حمایت و برقراری تماس برخی از دیپلمات‌های ایالات متحده با مخالفان دولت باکو را می‌توان دلیل عصبانیت مقامات آذربایجان و در نتیجه معلق کردن همکاری‌های نظامی آذربایجان و امریکا دانست.
حمایت ایالات متحده از روند عادی‌سازی روابط ارمنستان و ترکیه نیز یکی دیگر از دلایل کنسل شدن مانور نظامی آذربایجان و امریکا بود. هر چند فرآیند عادی‌سازی روابط ترکیه و ارمنستان به دلایل مختلف و از جمله فشار آذربایجان به ترکیه در موضوع قره‌باغ ناموفق و بدون نتیجه ماند ولی پوشیده نیست که این موضوع از حمایت ایالات متحده برخوردار بود.
حال پرسشی که در اینجا پیش می‌آید این است که آیا می‌توان تمرینات مشترک نظامی ایالات متحده و امریکا را تنها یک همکاری نظامی عادی جهت بالابردن توان نظامی دوطرف فرض کرد یا برگزاری این‌گونه مانورها تنها بخش کوچکی از استراتژی نظامی- امنیتی ایالات متحده جهت رسیدن به اهداف خاصی در قفقاز جنوبی است؟
آذربایجان در تلاش است تا با گسترش روابط نظامی خود با ایالات متحده، تسلیحات نظامی مورد نیاز خود را از این کشور خریداری کند و تاکنون موفق به خرید تسلیحات از امریکا نشده است. مانع اصلی آذربایجان در خرید تسلیحات از امریکا حمایت از تبصره ۹۰۷ قانون حمایت از آزادی است.
تصویب این قانون در سال ۱۹۹۲ در کنگره امریکا، دولت این کشور را ملزم ساخت تا از هرگونه کمک مستقیم به آذربایجان خودداری کند. این قانون در واکنش به تلاش‌های آذربایجان برای منزوی و فلج کردن ارمنستان و قره باغ در کنگره امریکا تصویب شد. با وجود این، بعد از حوادث یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ و پیوستن آذربایجان به متحدان امریکا در جنگ با تروریسم اجرای این قانون با دستور رئیس‌جمهور امریکا معلق شد. با وجود چنین محدودیتی برای دولت امریکا، بهترین گزینه برای ادامه و توسعه همکاری نظامی با آذربایجان، پیشبرد این اهداف در قالب ناتو است. عضویت در ناتو یکی از اهداف آذربایجان به شمار می‌رود.
توسعه هرچه بیشتر روابط نظامی امریکا با آذربایجان در منطقه قفقاز بیش از همه به روابط ارمنستان و امریکا ضربه خواهد زد چراکه هرگونه انجام مانور نظامی و در کل هر اقدامی که موجب افزایش توان نظامی آذربایجان شود موجبات نگرانی ارمنستان را فراهم خواهد ساخت و در نهایت حل مناقشه قره‌باغ را خصوصاً درشرایطی که ایالات متحده یکی از روسای گروه مینسک به شمار می‌رود به انجماد بیشتر خواهد کشاند.
به نظر می‌رسد یکی از اهداف ایالات متحده بالابردن سطح استانداردهای ارتش آذربایجان جهت پیوستن این کشور به سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) است. در شرایطی که آذربایجان نیز همچون دیگر کشورهای قفقاز جنوبی (گرجستان و ارمنستان) تمایل به عضویت در ناتو را دارد همکاری نظامی این کشور با ایالات متحده در جهت به‌روزرسانی و مدرنیزه کردن ارتش آذربایجان در آینده نیز ادامه خواهد داشت.
تری دیویدسون، سخنگوی سفارت امریکا نیز در مورد اهداف برگزاری رزمایش پاسخ منطقه‌‌ای۲۰۱۱ اظهار داشته است ایالات متحده در جهت هماهنگ‌سازی ارتش جمهوری آذربایجان با استانداردهای ناتو به این کشور کمک می‌کند. اعزام تعدادی از نظامیان آذری به ایالت‌های بوستون و ماساچوست امریکا از ۲۸شهریور سال جاری نیزبخشی از همکاری نظامی دو کشور در راستای بالابردن سطح توان نظامی نیروهای آذربایجان است‌.
در عین حال نشان دهنده شروع مجدد همکاری‌های نظامی دو کشور است. با این حال آیا گام برداشتن به سوی عضویت درناتو می‌تواند کمکی به حل مهم‌ترین دغدغه سیاسی- امنیتی آذربایجان یعنی آزاد‌سازی قره‌باغ کند یا تنها منجر به حضور نظامی بیشتر از سوی کشورهای عضو ناتو و پیچیده‌تر شدن موضوع قره‌باغ خواهد شد. در صورت عضویت آذربایجان در ناتو از یک‌سو و پیوستن ارمنستان به ناتو از سوی دیگر آیا آذربایجان مسیر سهل‌تری در جهت حل مناقشه خود با ارمنستان خواهد داشت.
به نظر می‌رسد برگزاری تمرینات مشترک بین آذربایجان و امریکا بیشتر در جهت نیل به اهداف درازمدت ایالات متحده و ناتو برای حضور نظامی مستمر در منطقه است و کمک چندانی به حل مشکل قره‌باغ که از دغدغه‌های اصلی آذربایجان به شمار می‌رود نخواهد کرد. وارد نکردن قدرت‌های فرامنطقه‌ای در معادلات منطقه‌ای و مشارکت دادن کشورهای منطقه راه مطمئن‌تری برای افزایش ضریب امنیتی آذربایجان خواهد بود چراکه باز شدن پای قدرت‌های فرامنطقه‌ای در قفقاز دارای تبعات بسیاری است که کثرت این تبعات ناشی از پیچیدگی موضوعات مورد مناقشه در قفقاز است.
بدبینی و بی‌اعتمادی ارمنستان به ایالات متحده و حتی فراهم شدن موجبات رقابت نظامی بین ارمنستان و آذربایجان، واکنش غیرقابل پیش‌بینی روسیه به دست درازی ناتو به حیاط خلوت این کشور، حساسیت جمهوری اسلامی ایران به‌دلیل برگزاری مانورهای نظامی در پشت مرزهایش و امنیتی کردن منطقه حداقل تبعات انجام مانورهای نظامی آذربایجان با ایالات متحده است و کمتر نتیجه کارآمدی می‌توان از آن انتظار داشت.