تامین امنیت بومی در کرانه‌های آبی

ارسلان مرشدی
پیدایش نیروی دریایی ایران به زمان هخامنشیان باز می گردد؛ زمانی که گسترش امپراطوری پارس اقتضا می کرد تا از طریق دریا نیز اعمال حاکمیت سرزمینی نماید. از این رو نیروی نظامی منظمی برای نبرد با رقبای دیرین و دیرپای ایرانیان یعنی یونانیان فراهم آمد. از آن زمان تاکنون نیروی دریایی ایران افت و خیز بسیاری را تجربه نموده است؛ نیروی که امروز یکی از بازوهای عملیاتی اعمال حاکمیت ملی قلمداد می شود.
در کشاکش و کشمکش فزاینده بر سر پرونده هسته ای ایران، جمهوری اسلامی طی سالهای اخیر پیشرفت های چشمگیری در تامین و ارتقای امنیت ملی بر مبنای مولفه های بومی داشته است؛ یکی از این عرصه ها تثبیت قدرت و اقتدار در دریاست. نیروی دریایی ایران در طول یک دهه اخیر با بازیابی و بازتوانی لجستیکی و تسلیحاتی توانسته است دکترین های دفاعی خود را بسط دهد. چنان که بسیاری از اهداف راهبردی آن تا سال 2025 برای حضور این نیرو در مثلث استراتژیک تنگه هرمز، دریای سرخ و تنگه مالاکا خبر می دهند. تحقق این هدف پیش از همه در گرو داشتن یک نیروی راهبردی دریایی با راهبرد دریایی کاراست؛ مسئله ای که طی سالهای اخیر، بسیار از سوی مقامات نظامی و سیاسی جمهوری اسلامی گفته و شنیده شده است.
ضرورت تبیین چنین هدفی جدای از انگاره های انرژی و غذایی در دریای خزر و عمان و خلیج فارس بیشتر مبتنی بر استوانه هایی از جنس امنیت است. البته فرمانده نیروی دریایی ارتش ماموریت این نیرو را حفاظت و حراست از مرزهای آبی کشور، حفاظت از منافع جمهوری اسلامی ایران در آبهابی بین المللی، حفظ خطوط مواصلاتی تجاری کشور، قطع خطوط مواصلاتی دشمن در صورت نیاز و مقابله با تهدیدات دریایی می داند و می گوید که ما موظفیم کلیه تحرکات یگان های دریایی هر کشوری را در آبهای آزاد چه از طریق راداری و چه شنودی رصد کنیم و از فاصله آنها تا مرزهای کشور مطلع باشیم. با این همه، جمهوری اسلامی در طول بیش از 7 سال تنش و اصطکاک بر سر پرونده هسته ای دریافته است که برای زیست در عرصه بحران زای نظام بین الملل، نیازمند دکترین ها و نیروهای بازدارنده بومی است. برخلاف تبلیغات کشورهای غربی در حرکت ایران به سوی تسلیحات نظامی هسته ای برای اعمال بازدارندگی، تهران راه تحقق این امر را در جایی دیگر دیده است؛ جایی که بدون نیاز به پرداخت هزینه های سنگین و بهره گیری از یک نیروی بازدارنده غیرفعال از نیروی بازدارنده فعال با هزینه اندک و ماندگاری طولانی استفاده کند؛ نیروی دریایی یکی از این ابزارهاست؛ نیرویی که یکی از اهرم های اعمال سیاست خارجی و دیپلماسی عمومی بشمار رفته و همزمان یک نیروی فعال بازدارنده و پیشران در تامین امنیت ملی است.
پیشرفت‌های نیروی دریایی
نیروی دریایی ایران در بخش سپاه پاسداران و ارتش توزیع و تبیین شده و هر یک مطابق اهداف سازمانی و عملیاتی در کرانه های آبی ایران در شمال و جنوب مستقرند. نیروی دریایی سپاه و ارتش طی سالهای اخیر توسعه و توانمندی بسیاری یافته و در عرصه های سطح و زیرسطح دریا پیشرفت های چشمگیری داشته اند. حجم و میزان این پیشرفت ها در راهبردهای دریایی این نیرو خود را نشان داده است؛ چنان که زمستان سال گذشته ناو های ایرانی برای اولین بار در طول 3 دهه گذشته از کانال سوئز عبور کردند و در تابستان نیز زیردریایی های ایران به دریای سرخ رسیدند. اخیراً نیز قرار است که ناو های ایرانی به آتلانتیک غربی اعزام شوند. موسسه آمریکایی مطالعات جنگ در گزارش اکتبر 2011 خود درباره نیروی دریایی ایران با اشاره به شواهد قدرت رو به رشد آن می نویسد که نیروی دریایی ایران در دسامبر 2010 در یکی از بنادر جیبوتی در یک تمرین آموزشی با این کشور شرکت کرد؛ ایران با یک توافق مشارکت از آنجا آمد. این توافق به ایران این اجازه را می داد تا از جیبوتی به عنوان یک پایگاه حمل و نقلی استفاده کند که به حضور بیشتر و مداوم تر ایران در خلیج عدن و دریای سرخ کمک می کرد. دو ماه بعد برای اولین بار پس از سال 1979، ایران دو کشتی را از طریق کانال سوئز به شرق مدیترانه فرستاد که موجب خشم اسرائیل و ایالات متحده شد.
تابستان امسال، ایران یکی از زیردریایی های کلاس کیلوی خود را برای عملیات مقابله با دزدی دریایی به دریای سرخ فرستاد و در آخر ایران جدیداً برنامه هایی دارد تا به اطلس غربی گشت های دریایی بفرستد. این گزارش در ادامه قید می کند که در سال 2010 ایران اولین جنگنده روی آبی به نام ناوشکن موج را که ساخت این کشور بود به دریا فرستاد. تهران همچنین چهار کشتی اکتشافی موشک های هدایت شونده کمباتانت 2 را ساخته است. در آگوست 2010 ایران خط پیکاپ- تیر را گسترش داد؛ پیکاپ- تیر یک کشتی حمله سریع است که قادر است بمب های ضدکشتی را حمل کند و یک کشتی با سرعت 55 نات را بزند. اداره اطلاعات دریایی ایالات متحده می گوید این برنامه ها توانایی ایران را برای تولید کشتی های متوسط و بزرگ اثبات می کند. ایران همچنین در حال تولید موشک ها و زیردریایی های خود است. پس از سازماندهی مجدد، ایران زیردریایی های کوچک غدیر متعددی به سازمان نیروهای خود اضافه کرده است. در سال 2007 ایران تنها سه مورد را در دست داشت، اما الان دارای 11 مورد می باشد که 9 مورد دیگر هم قرار است تا سه سال آینده به آن اضافه شود. در سال 2008 ایران از افتتاح خط تولید زیردریایی بزرگتر و قوی تری از نوع 1000 تنی غدیر خبر داد. این کشور به علاوه در حال کار کردن روی طرح های موشک های خود است. بهار گذشته نیروی دریایی سپاه انقلاب اسلامی یکی از این موشک ها را شلیک کرد و می گوید 186 مایل برد موثر داشته است. ماه گذشته تهران اعلام کرد تولید کامل یکی از آنها را در آن آزمایشات آغاز کرده است.
راهبرد دریایی ایران
گشایش راهبرد دریایی ایران به آن سوی آبهای سرد آتلانتیک نشان از راهبردی شدن نیروی دریایی ایران است؛ مسئله ای که حتی اگر نیروی دریایی ایران به 12مایلی سواحل امریکا نیز نرسد نشان می دهد که ایران رویاهای بسیاری برای حضور در آب های بین المللی و آزاد دارد. البته فرمانده نیروی دریایی ارتش با بیان اینکه طبق قوانین بین المللی نیروی دریایی هر کشوری می تواند در آبهای آزاد حضور یابد، گفته که نیروی دریایی ایران حق دارد در سواحل ایالات متحده آمریکا حضور پیدا کند.
چنین رویکردی بیش از همه از قدرت منطقه ای شدن نیروی دریایی ایران حکایت دارد. از این روست که نه الزماً خود امریکا اما متحدان منطقه ای و عرب این کشور در حوزه نفوذ و قدرت ایران قرار دارند. این در حالی است که ایران تقویت نیروی دریایی خود را ابزاری برای توسعه و تضمین امنیت بومی و منطقه ای برمی شمارد. دیدارهای دوجانبه از مانورهای نظامی در ترکیه، قطر، امارات، عمان و دیگر کشورهای منطقه گویای این امر است که ایران امنیت خود را امنیت منطقه قلمداد نموده و از یک سو به محدود کردن قدرت عملیات نیروهای غیربومی و از سوی دیگر تشکیل یک مکانیسم امنیت بومی می اندیشد. در مرحله بعد البته ایران برای تثبیت اقتدار دریایی خود در حوزه خلیج فارس سعی داشته تا با قایق های کوچک به کشتی ها و ناوها امریکایی و اروپایی حاضر در این منطقه نزدیک شده و به نوعی توان خود را به رخ بزرگترین نیروی دریایی حاضر در منطقه بکشاند. چسباندن عکس و تصویربرداری از عرشه کشتی های امریکا به همراه دستگیری 15 ملوان نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا در سال 2007 اقدامات تاکتیکی نیروی دریایی ایران بود که با پیامد های استراتژیک همراه شد. لازم به ذکر است در 3 فروردین 1378 هشت ملوان و هفت تفنگدار بریتانیایی از ناو کورنووال وارد آبهای ایران شدند که بلافاصله به محاصره سپاه پاسداران پایگاه اروند سپاه درآمده و بدون هیچ مقاومتی تسلیم شدند. در طول چند سال اخیر نیز ایران به موازات تغییر راهبرد دریایی به توسعه هژمونی دریایی و تقویت و تجهیز لجستیکی و تسلیحاتی نیز روی آورده است. شرایط راهبردی و امنیتی کشور به همراه افزایش ضریب امینت بومی در خلیج فارس سبب شد تا سال 1387راهبرد دریایی ایران با تغییر و انتقال مقر فرماندهی از تهران به بندرعباس حضورر در آب های عمیق و سال بعد نیز حضور در آب های آزاد را تجربه کند. در طول این مدت نیز 15 ناوگروه در شمال اقیانوس هند، خلیج عدن و دریای سرخ، ماموریت تامین انتقال انرژی و تجارت دریایی و مقابله با تروریسم دریایی را عهده دارد شده اند که از میان این ماموریت ها، ماموریت ناوگروه های 12 و14 که به همراه زیردریایی یونس به کانال سوئز و دریای مدیترانه و سپس در بندر لاذقیه در سوریه اعزام شدند، مهم تر ارزیابی می شود.
ضمن اینکه امیر دریادار حبیب الله سیاری فرمانده نیروی دریایی ارتش با بیان اینکه ما امروز از توانایی کامل برای انجام سنگین ترین تعمیرات زیردریایی ها برخورداریم و این توانمندی در عرصه های مختلف مانند شناورهای سطحی نیز قابل مشاهده است گفته که بنا بر رتبه بندی های جهانی 98 درصد توانمندی دریایی دنیا در اختیار 40 کشور جهان است و جمهوری اسلامی ایران یکی از این 40 کشور است که در مقایسه با کشورهای منطقه نیز هیچ کشوری توانمندی دریایی ایران را چه در زمینه تعداد، تنوع، فناوری، تعمیر و تولید تجهیزات و چه از لحاظ نیروی انسانی ندارد.
توان نیروی دریایی ایران
مرکز مطالعات استراتژیک و بین المللی آمریکا (CSIS)در گزارشی به توان دریایی ایران پرداخته است. مطابق این گزارش ایران که با حضور نیروهای نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس مواجه است و از سوی دیگر از تحریم تسلیحات و تجهیزات نظامی، این کشور را در واردات و توسعه فناوری نظامی و جنگ افزارهای نوین ناتوان کرده، در تلاش است با توسعه توانایی های جنگی نامتقارن و قدرتمند، کمبود جنگ افزارها و فناوری های نظامی خود را جبران و خنثی کند. اشاره این گزارش به اظهارات سرلشگر صالحی فرمانده ارتش است که در خصوص اعزام ناوهای نظامی به خلیج عدن به وجود یک استراتژی نامتقارن تاکید داشته و با توجه به اهمیت استراتژیک مسیرهای دریایی و نقش اساسی آن در تجارت جهانی و ترابری سوخت تصریح نموده بود.
این استراتژی نامتقارن دریایی ایران از پشتیبانی لجستیکی بومی بهره می برد که از جمله اینها زیردریایی های مدل غدیر (یونو) است که از دید این گزارش احتمالاً با هدف پشتیبانی از عملیات شناسایی در مناطق ساحلی یا نقاط حساس از جمله تنگه هرمز، مین گذاری، ممانعت و یا نفوذ نیروها طراحی شده اند. از سوی دیگر در حال حاضر که نیروی دریایی ارتش ایران مسئولیت حراست از آبهای خارج از تنگه هرمز ـ حراست آبهای داخلی این حوزه را سپاه عهده دار است ـ را برعهده دارد احتمالاً برای پشتیبانی لجستیکی در شرق تنگه هرمز و نیز بندر جاسک و بندرعباس از این تجهیزات استفاده می کند. به زعم این مرکز، ردیابی برخی از تجهیزات نیروی دریایی سپاه پاسداران به دلیل اندازه کوچک و فراوانی آنها در منطقه خلیج فارس به مراتب دشوارتر از رهگیری تجهیزات نیروی دریایی ارتش است. در حقیقت نیروی دریایی سپاه پاسداران می تواند تجهیزات خود را در فاصله چند متری از ساحل مستقر نماید. به علاوه، نیروی دریایی سپاه پاسداران برای نوسازی و ارتقای شناورهای تندرو مجهز به قابلیت شلیک موشک/اژدر و نیز افزایش تعداد شناورهای تهاجمی تندرو تلاشی همه جانبه را آغاز نموده است. رونمایی از 12 فروند شناور کوچک و مدرن دیگر از خانواده IPS مدل پیکاپ/ تیر در اواسط ماه اوت 2010 و نیز اعلام رسمی راه اندازی خط تولید داخلی شناورهای تندروBladerunner که به اژدر یا راکت مجهز خواهند شد و حداقل 12 فروند هواپیمای آب نشین رادارگریز باور 2 که می توان از آنها در ماموریت های شناسایی یا تهاجمی بهره گرفت، این پیشرفت نظامی را برجسته می سازد.
پیشرفت های نیرویی دریایی ایران در نمایی چشمگیرتر جلوه می نماید که این نیرو در مواجهه با ناوگان پنجم نیروی دریایی ایران مستقر در بحرین است. در برهه کنونی نیروی دریایی ارتش از چند نوع هواناو (هاورکرافت) استفاده می کند که انواع هواناوهای یونس از جمله آن است. با توجه به سرعت حرکت و قابلیت های این هواناوها برای جابجایی نیروها و انتقال آنها در منطقه و همچنین امکان تردد آنها در آب و خاک، هم اکنون استفاده های فراوانی از این تجهیزات در نیروی دریایی ارتش انجام می شود. همچنین دریادار سیاری آذرماه 1388 از نوسازی و بهسازی 4 فروند هواناوBS7 و SRL6 خبر داده و گفته بود که مرمت، ساخت و بهینه سازی هواناو صرفاً در اختیار تعداد بسیار محدودی از کشورها قرار دارد و بهسازی و تعمیر این چهار فروند هواناو مرحله ای نوین در توان نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران محسوب می شود. البته در مرحله سوم از رزمایش ولایت 89 ارتش جمهوری اسلامی ایران، هواناوهای نیروی دریایی کماندوهای یگان ویژه و واکنش سریع را به سرعت به آب های سرزمینی و منطقه ای منتقل کردند. این هواناوها مجهز به موشک های سطح به سطح و دوربرد نور بودند که برای مقابله با یگانهای سطحی مهاجم، بسیار کاربرد دارد. موشکهای نور پیش از این بر روی انواع شناورهای ارتش نصب شده و پرتاب موفق آن از ناوشکن جماران نیز اعلام شده بود.
با این همه باید در نظر داشت که راهبرد دریایی ایران با تکیه بر نیروی دریایی راهبردی در اندیشه توسعه و تحمیل توان دریایی خود به قدرت های بین المللی است و طبیعتاً در این راه با تنش ها و چالش هایی در آینده مواجهه خواهد شد؛ چالش هایی که تفکر و تدبیر روزآمد نظامی و سیاسی را بر گذر از آنها طلب می کند.