گروکشی سیاسی

کتایون مافی

mafi@jamejamonline.ir

از جمله بهانه‌هایی که نظامیان آمریکایی را بر آن داشت تا طی حمله‌ای وارد کنسولگری ایران شوند و مقامات ایرانی را بربایند، این بود که این افراد دیپلمات نبودند و به فعالیت‌های اطلاعاتی و امنیتی در عراق مشغول بودند.

با این حال این تنها ادعایی بود که نه تنها در آن زمان از سوی مقامات ایرانی رد شد؛ بلکه مقامات عراقی نیز منکر این ادعا شدند. مدیرکل خلیج‌فارس وزارت امور خارجه در این‌باره تاکید کرد: دستگیرشدگان با توافق و درخواست دولت عراق و مسوولان محلی کردستان عراق در آنجا فعالیت داشته‌اند و اقدام نیروهای آمریکایی مغایر همه مقررات و قوانین بین‌المللی است.

هوشیار زیباری، وزیر امور خارجه عراق نیز در این‌باره گفت: این افراد در دفتر ارتباط ایران فعالیت می‌کردند و این دفتر خدمات کنسولی را به ساکنان محلی ارائه می‌کرد؛ ولی ما بتازگی از سفارت ایران خواستیم تا این دفتر را به کنسولگری تبدیل کند تا به عنوان کنسولگری به رسمیت شناخته شود.

با این حال اگرچه ایران بارها بی‌پایه و اساس بودن اتهامات آمریکا را علیه دیپلمات‌های بازداشت شده در اربیل در بسیاری از محافل بین‌المللی و جهانی مطرح و تاکید کرد که اقدام آمریکا غیرقانونی و برخلاف معاهده ژنو مربوط به روابط کنسولی است، اما مقامات آمریکایی نه تنها از آن زمان تاکنون درباره محل نگهداری دیپلمات‌های ایرانی و وضعیت آنها توضیحی ارائه نکرده‌اند، بلکه مدعی اتهامات تازه‌ای شدند.

در حال حاضر آمریکا با وجود تلاشهای دیپلماتیک ایران و همچنین وعده‌های مقامات عراقی مبنی بر آزادی هرچه سریعتر آنها، از آزادی این افراد خودداری می‌کند و حتی تاکنون اجازه دسترسی کنسولی به مقامات ایرانی را نداده است.

حقوق بین‌الملل یکطرفه

اگرچه تهاجم ایالات متحده به کنسولگری ایران نقض آشکار حقوق بین‌الملل به شمار می‌رود، اما به نظر می‌رسد این اقدام همچون دیگر موارد فقط برای برخی از کشورها محل انتقاد بود و آمریکایی‌ها به نظر خودشان حق دارند، سیاست‌های نامتعارف خود را در هر کجای جهان که می‌خواهند ادامه دهند و چیزی به نام حقوق و روابط بین‌الملل تعریفی برای این کشور ندارد.

بسیاری از کارشناسان تهاجم به کنسولگری ایران را در اربیل نقض آشکار حقوق بین‌الملل و تعرض به حقوق حقه یک کشور قلمداد می‌کنند.

سارا فلاندرز از اعضای موسسه سازمان ضدجنگ علیه ایران و همچنین از بانیان جنبش مخالف جنگ (ANSWER) در آمریکا می‌گوید: اقدام آمریکا برای حمله به کنسولگری ایران در شهر اربیل در شمال عراق اقدامی غیرقانونی بود و می‌توان آن را نقض کلی قوانین بین‌المللی تلقی کرد.

فلاندرز همچنین بازداشت غیرقانونی 5 دیپلمات ایرانی و ضبط اسناد و رایانه‌های آنها را محکوم و آن را مغایر با نرم‌ها و هنجارهای بین‌المللی توصیف کرد وافزود: اقدام آمریکا را در نوع خود می‌توان اقدامی جنگی نامید.

کشورهای مختلف نیز با انتقاد از این رفتار آمریکا تاکید می‌کنند که چنین رویکردی نقض توافق‌نامه ژنو محسوب می‌شود.

میخائیل کامینین، سخنگوی وزارت خارجه روسیه در این‌باره گفت: حمله نظامیان به کنسولگری یک کشور خارجی در خاک کشور دیگر به طور کلی مردود و غیرقابل قبول است.

وی افزود: این اقدام (حمله نظامیان آمریکایی به کنسولگری ایران) نقض خطرناک معاهده ژنو درباره روابط کنسولی است.

بر اساس معاهده ژنو، کشورهای عضو این کنوانسیون به موجب ماده 27 تعهد کرده‌اند که حتی در زمان مخاصمه مسلحانه در خاک یک کشور به مراکز کنسولی، اموال و متعلقات آرشیو دیگر کشورها احترام گذاشته و آن را مورد حمایت قرار دهند. همچنین این اقدام اهداف و اصول منشور سازمان ملل متحد را در خصوص احترام به حاکمیت کشورها، حفظ صلح و امنیت بین‌المللی نقض کرده است.

نباید فراموش کرد که مصونیت‌های سیاسی از دیرباز در عرف و رویه بین‌الملل پذیرفته شده و از سال 1961 در کنوانسیون وین راجع به روابط سیاسی، تدوین شده است و در زمره منابع قراردادی حقوق بین‌الملل قرار دارد.

این مصونیت‌ها، در یک تقسیم‌بندی عام به مصونیت از تعرض و مصونیت از تعقیب قضایی تقسیم می‌شوند. در نوع اول نه تنها ماموران سیاسی، بلکه همه اشخاص از این مصونیت برخوردارند و نوع دوم شامل مصونیت قضایی ماموران سیاسی می‌شود.

در عین حال مخالفت نیروهای آمریکایی در 2 ماه گذشته با دیدار نماینده سفارت و کنسولگری جمهوری اسلامی ایران با دیپلمات‌های ایرانی و نیز بخش دیگری از بی‌اعتنایی مقامات آمریکایی به معاهده‌های بین‌المللی است.

بر اساس کنوانسیون وین سال 1963 میلادی، هر نماینده کنسولگری حق دارد که در اولین فرصت با اتباع بازداشت شده خود در کشورهای میزبان دیدار کرده و از وضعیت آنها با خبر شود، فرصتی که در اختیار هیچ کدام از دیپلمات‌های ایرانی قرار داده نشد. در این میان شورای امنیت نیز که در بسیاری از موارد حتی در مواردی که ارتباطی با وظایفش ندارد با فشار قدرتهای بزرگ اقدام به مداخله می‌کند، اما درباره ربودن 5 دیپلمات ایرانی از سوی نظامیان آمریکایی در اربیل واکنش شایسته‌ای نشان نداد.

اما اندیشه آمریکا از این اقدام چه بود. به نظر می‌رسد دلیل این اقدام مقامات آمریکایی به زمانی برمی‌گردد که جورج بوش رئیس‌جمهور آمریکا راهبرد جدید خود را درباره عراق اعلام کرد. خیلی‌ها فکر کردند که بوش به گزارش گروه تحقیق عراق معروف به کمیته بیکر ـ هامیلتون اهمیت می‌دهد.

گزارش بیکر از بوش می‌خواست هرچه زودتر سربازان آمریکایی را از عراق خارج کند و بدون فوت وقت با ایران و سوریه به گفتگو بپردازد. بوش هنگام اعلام راهبرد جدید خود در عراق گفت به زودی 21 هزار و 500 سرباز جدید به عراق خواهد فرستاد و علاوه بر آن به آنچه دخالت‌های ایران در عراق خواند، پاسخ نظامی خواهد داد. از دید ناظران سیاسی از این صریحتر نمی‌شد به درخواست‌های کمیته تحقیق دهن‌کجی کرد، اما چند روز بعد روزنامه واشنگتن پست با انتشار گزارشی ابعاد بیشتری از راهبرد جدید بوش را در عراق فاش کرد. این روزنامه نوشت روش برخورد نظامیان آمریکایی با حضور نیروهای ایرانی در عراق تا پیش از اعلام راهبرد جدید بگیر و رها کن بوده و حالا به بگیر یا بکش، تغییر پیدا کرده است.

بلافاصله پس از این اتفاق آمریکایی‌ها حجم وسیعی از تحرکات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای علیه ایران را به جریان انداختند که بخشی از این تحرکات جریان گروگانگیری در عراق بود.

دستگیری 2 میهمان ایرانی دولت عراق در بغداد (که البته پس از 8 روز آزاد شدند)، حمله به کنسولگری ایران در اربیل و ربودن 5 دیپلمات ایرانی و در نهایت ربودن جلال شرفی، دبیر دوم سفارت ایران در بغداد از جمله مهمترین این اقدامات بودند.

اما آیا این سیاست با حمله به یک ساختمان قدیمی کنسولگری ایران در اربیل که سالهاست همه آن را می‌شناسند یا دستگیری یک دیپلمات رسمی آن هم در دیدگان عموم تنها برای خروج ایران از عرصه عراق نبود.

اوضاع در عراق و رابطه ایران با شیعیان این کشور نشان می‌دهد که مذاکره با ایران یکی از راه‌حل‌های مشکل عراق است. اما آمریکایی‌ها برای نشاندن ایران سر میز مذاکره باید بهانه‌ای می‌یافتند که ایران خواستار این مذاکره باشد و شاید بهانه‌های این‌چنینی دلیل خوبی برای اجرای این سیاست باشد. به همین دلیل بلافاصله پس از دستگیری این دیپلمات‌ها، آمریکایی‌ها از مجاری مختلف به تهران گفتند آماده گفتگو هستند، چرا که حالا ایران هم یک درخواست از آمریکا دارد.

این خلاصه بازی است. باید گفت اتفاقا بوش به توصیه گروه تحقیق عراق کاملا عمل کرده و قصد دارد ـ یعنی چاره‌ای ندارد ـ که با ایران گفتگو کند. ولی ابتدا یک مرحله واسط تعریف کرده تا به انجام برخی مانورها از موضع التماس‌کننده به تعبیر رابرت گیتس در مقابل ایران بیرون بیاید و بعد پای میز مذاکره بنشیند.

عملکرد وزارت خارجه

مسوولان سیاست خارجی ایران همواره بر این موضوع تاکید دارند که موضوع دستگیری دیپلمات‌های ایرانی ارتباطی با مسائل دیگر ندارد. سخنگوی وزارت امور خارجه در آخرین واکنش به این پرسش در جمع خبرنگاران اعلام کرد نباید موضع دیپلمات‌ها را به دیگر مواضع ایران گره زد و حضور و عدم حضور ایران در اجلاس عراق ارتباطی به آزادی دیپلمات‌های ایرانی ندارد.

حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس با اشاره به ربوده شدن دیپلمات‌های ایرانی در عراق تصریح می‌کند: آمریکا به حدی از مفاد کنوانسیون ژنو و دیگر مقررات بین‌المللی تخطی کرده که انجام این‌گونه اقدامات برایش طبیعی است و ایران باید از ابزارهایی که در اختیار دارد به صورت جدی برای آزادی دیپلمات‌های دربند خود استفاده کند چرا که آنان به ناحق بازداشت شده‌اند.

داریوش قنبری یکی دیگر از اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز هدف آمریکا از انجام این‌گونه اقدامات را ایجاد جو روانی خاص علیه ایران در جهان و منطقه ارزیابی کرده و تاکید می‌کند: آمریکا درصدد کاهش نفوذ ایران در عراق و بدبین کردن کشورهای منطقه نسبت به تهران است.

رضا طلایی‌نیک، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس هم بر این باور است که پیگیری مسوولیت قانونی دولت عراق و انجام اقدامات حقوقی در مجامع بین‌المللی توام با استفاده از تحولات مرتبط با آمریکا در منطقه می‌تواند به آزادسازی دیپلمات‌های ایرانی ربوده شده در عراق کمک کند که در برخی از این ظرفیت‌ها هنوز اقدامات جامعی صورت نگرفته است.

نماینده بهار و کبودرآهنگ تصریح می‌کند: به نظر می‌رسد، اقدامات دولت در بازدارندگی و حمایت اثربخش از اتباع ایرانی کافی و رضایت‌بخش نبوده است.

به گفته وی، وزارت خارجه باید از تمامی ظرفیت‌ها، امکانات منطقه‌ای و بین‌المللی خود برای آزادی دیپلمات‌های ایرانی استفاده کند، چرا که با گذشت ماهها از بازداشت آنان هنوز نتایج شفاف و قاطعی از آزادی دیپلمات‌های ربوده شده مشهود نیست.