تعامل سه قوه با رسانه‌ها

از تمام ظرفیت نقد قوای سه‌گانه در رسانه‌ها استفاده نمی‌شود
پدرام پاک آئین مدیرکل مطبوعات داخلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره استفاده از همه ظرفیت‌های نقد قوای سه‌گانه در رسانه‌ها می‌گوید: اکنون از تمام ظرفیت نقد قوا در رسانه‌های ما استفاده نمی‌شود البته با تأکید بر اینکه نقد به معنای تحلیل نقاط قوت و ضعف یک فرآیند با بهره بردن از دانش لازم در حوزه مورد نقد باشد.
پاک آئین می‌افزاید: اگر خبرنگار از دانش تخصصی حوزه نقد بی‌بهره باشد ناچار است به حاشیه و نکات جزئی بپردازد که این چاره کار نیست.
وی در بیان تعامل قوای سه‌گانه با مطبوعات ادامه می‌دهد: در زمان حاضر قوای سه‌گانه فراتر از قانون در کار رسانه دخالت نمی‌کنند و فضای مداخله در کار مطبوعات در کشور حاکم نیست. قوه مجریه یا دولت، نظارتی بر رسانه‌ها پیش از انتشار مطالب ندارد، نظارت پس از انتشار نیز مطابق قانون مطبوعات یا مصوبات شورای عالی امنیت ملی صورت می‌گیرد.
مدیر کل مطبوعات داخلی وزارت ارشاد معتقد است: سایر قوا نیز نسبت به مطبوعات رویکرد مداخله گرایانه و تحدید گرایانه ندارند. اگر شکایتی از مطبوعات می‌شود براساس حق دادخواهی و تظلم خواهی آنها است که در محاکم قضایی رسیدگی شده و رأی صادر می‌شود.
پاک آئین می‌گوید: در قوه مجریه هم نمونه‌ای از فشار برای درج مطالب در مطبوعات یا بازدارندگی از درج را شاهد نیستیم، به‌رغم اینکه برخی مطبوعات مرزهای نقد را در می‌نوردند اما سعی می‌شود با مطبوعات با انعطاف و مسامحه روبه‌رو شویم.
وی اضافه می‌کند: برای تقویت تعامل موجود باید به دو موضوع توجه داشت، یکی تکلیفی است که متوجه خود رسانه است و دیگر تکلیفی که متوجه مدیران قوا اعم از ارشد و میانی است.
پاک آئین بر حرفه‌ای بودن رویکرد رسانه‌ها بر فعالیت جاری هریک از سه قوه تأکید کرده و می‌افزاید: از آنجا که نقش رسانه، اطلاع‌رسانی، روشنگری و آموزش است و نظام سیاسی ما نظامی مردمی است، پس از رشد آگاهی مردم استقبال می‌کند.
بنابراین باید مسیر اطلاع‌رسانی حرفه‌ای و اعتماد ساز باشد و خبرنگار در حوزه فعالیت خود اطلاعات تخصصی لازم را داشته باشد. کسب این مهارت سبب قرار گرفتن خبرنگار در متن فعالیت و پرهیز از حاشیه رفتن می‌شود.
وی پرداختن به حاشیه اخبار را آفتی برای حرفه خبرنگاری یاد کرد و می‌گوید: حاشیه‌ها گاه ممکن است به‌طور مقطعی مورد اقبال عموم قرار گیرد و تیراژ یا آمار کاربرد رسانه را بالا ببرد اما منتج به حل مشکلی از مردم نخواهد شد.
مصونیت رسانه‌ها در بخش اجرای قانون تهدید می‌شود
از مهمانان درخصوص لزوم مصونیت رسانه‌ها و فعالان رسانه‌ای سؤال شد با این محتوا که آیا نیاز به ایجاد مصونیتی همچون مصونیت حقوقی نمایندگان مجلس یا مصونیت از ورود نیروهای نظامی و انتظامی همچون ممنوعیت ورود به دانشگاه اعتقاد دارند؟ و آیا عدم امنیت مطبوعات، عدم اعتماد خوانندگان را در پی نخواهد داشت؟
بیژن مقدم مدیرمسئول روزنامه جام جم، در این‌باره این گونه پاسخ می‌دهد: باید محور کلام هیأت نظارت بر مطبوعات، قاضی و صاحبان رسانه، قانون مطبوعات باشد. (هر چند) این قانون ضعف‌هایی دارد و راه را بر تفسیرهای مختلف باز می‌گذارد. برای مثال در بخش تعطیلی روزنامه، گاه دستور تعطیلی از سوی هیأت نظارت صادر می‌شود اما مدیرمسئول آن روزنامه حضور ندارد و هیچ دفاع و توضیحی از سوی او ارائه نمی‌شود.
مقدم درخصوص آنچه چندی پیش در دفتر روزنامه رخ داد، هم می‌گوید: در این واقعه همه بر اینکه اشتباه در بخش اجرا بوده صحه گذارده‌اند همانطور که دادستان کل کشور نیز اظهار داشت که نوع مواجهه درست نبوده است.
اینجا اشتباه از قانون نیست زیرا قانون دستور آوردن «کلاه» می‌دهد و مجری «سر» می‌آورد، این اشکال از اجرا است. در حادثه روزنامه ایران هر دو طرف بر پایبندی به قانون اصرار دارند که این اشتراک نظرشان را نشان می‌دهد اما به نظر من هر دو طرف دعوی در اجرا به آن پایبندی کافی نشان ندادند.
وی ادامه می‌دهد: محدود شدن قضات رسیدگی‌کننده به تخلفات مطبوعاتی و حریم قائل شدن برای رسانه‌ها گام به گام در حال اجراست و ایجاد دادسرای فرهنگ و رسانه یکی از همین گام‌ها است.
مقدم در پاسخ به این سؤال که وقتی رئیس دادسرای رسیدگی به جرایم خود شاکی و مدعی العموم است تداخل امر پیش آمده را چگونه باید توضیح داد، می‌گوید: قاضی دادسرای رسیدگی به جرایم، استقلال رأی دارد و لزومی بر تبعیت از رئیس خود ندارد.
از مدیرکل مطبوعات داخلی سؤال شد که نظر مشخص وی درخصوص حادثه روزنامه چیست وی پاسخ می‌دهد: من معتقدم در این حادثه همانگونه که مسئولان ارشد توصیف کردند می‌شد بهتر عمل شود و با التزام به قانون و تقویت فضای آرامش و عقلانیت نتایج مطلوب تری می‌شد گرفت.
مدیرمسئول جام جم نیز در این خصوص می‌گوید: من معدل صحبت‌های رهبر معظم انقلاب در دیدارهای مختلف ایشان را در این پاسخ به کار می‌برم که نخست دعوت مسئولان برای روحیه انتقاد پذیری و سعه صدر است و بعد خطاب به رسانه‌ها دعوت به انصاف و نقد سازنده کردند به این معنی که فقط جنبه‌های منفی را نبینند و از سیاه نمایی دوری کنند بلکه عملکرد مثبت را نیز بازتاب دهند و سومین نکته تذکر ایشان به مسئولان است که به صراحت فرمودند که کار رسانه‌ها همین خبرگیری و خبررسانی است و از سوی دیگر رسانه‌ها ابزار دولت نیز هستند و به دولت تذکر دادند که در زمینه اطلاع‌رسانی خوب کار نکرده است.
مدیرکل مطبوعات داخلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره لزوم مصونیت و حریم امن برای رسانه‌ها و فعالان رسانه‌ای می‌گوید: توقع از دستگاه قضا این است که برای خبرنگاران نیز مثل سایر اقشار جامعه، قانون به دقت اعمال شود و خود روزنامه نگاران نیز در قبال آزادی‌ای که به آنان در زمینه بیان و نقد داده شده توقع مصونیت ندارند، فقط توقع دارند مطابق قانون با آنان رفتار کنند و خود روزنامه نگاران نخستین مروجان قانون‌گرایی در جامعه باشند.
پاک آئین می‌افزاید: متأسفانه گاهی دیده شده که در خود مطبوعات به دلیل ناآشنایی یا بی‌دقتی مواردی دیده می‌شود که با قانون مطابقت ندارد. قانون اساسی، مطبوعات را در بیان مطالب آزاد گذارده مگر با دو قید، یکی اینکه مخل مبانی اسلامی نباشد و دیگر اینکه منجر به تضییع حقوق عمومی نشود.
وی تصریح می‌کند: به شرط التزام به قانون، شرایط برای مطبوعات مطلوب است.
مدیرکل مطبوعات داخلی در پاسخ به این سؤال که آیا در پیش نویس اصلاحیه قانون مطبوعات به مصونیت و امنیت مطبوعات اشاره‌ای شده است، اظهار داشت: امنیت مطبوعات تابعی از امنیت عمومی جامعه است و شاید آن را بشود ذیل مقوله امنیت فرهنگی تعریف کرد.
پاک آئین ادامه می‌دهد: به نظر من با التزام به قانون، در زمینه تأمین امنیت مطبوعات نقص و نارسایی و خلأ قانونی نداریم و آنچه در پیش نویس اصلاحیه قانون مطبوعات اعمال شده ناظر به متناسب‌سازی و روزآمدی قانون با توجه به ظرفیت‌های جدید مطبوعات و فناوری روز است. البته مواردی از ابهام در قانون مطبوعات بوده که سعی بر برطرف شدن آن شده است.
آیا قانون مطبوعات فعلی جامع و مانع است؟
مدیرمسئول روزنامه جام جم درباره اینکه آیا قانون مطبوعات فعلی جامع و مانع است، می‌گوید: این حق ماست و منعی ندارد که اصلاح و بازنگری قانون مطبوعات را نیز مطالبه کنیم اما باید کار کارشناسی صورت گیرد و این اصلاحات به دور از ملاحظات مقطع زمانی و منافع روز صورت گیرد.
به گفته مدیرکل مطبوعات داخلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در وجود برخی نقایص و کاستی‌ها در قانون مطبوعات فعلی تردیدی نیست زیرا با اوضاع کنونی مطبوعات و پیشرفت‌هایی که در حوزه فناوری‌های ارتباطی صورت گرفته این قانون روزآمد نیست اما تا تصویب اصلاحیه، همین قانون، لازم به رعایت است.
پاک آئین نیز در این زمینه معتقد است: موارد اجمال، ابهام و یا سکوت از نقایص قانون مطبوعات فعلی است. پیش نویس این اصلاحیه در وزارت ارشاد نگارش پیدا کرده و به دولت رفته تا تقدیم مجلس شود.
هم‌اکنون یک جامعه اطلاعاتی داریم که در مطبوعات خلاصه نمی‌شود و رسانه‌های مجازی و صدا و سیما را هم در بر می‌گیرد.
وی می‌افزاید: نمی‌توانیم رسانه‌ها را جزیره‌های مجزا از هم در نظر بگیریم، برای مثال صدا و سیما مجوز انتشار خبری را داشته باشد اما مطبوعات نداشته باشد. یا از آنجا که حرفه خبرنگاری دارای ماهیت واحدی است نباید اختیارات و امکانات و حقوق خبرنگاران در رسانه‌ها متفاوت باشد و این نظم حقوقی باید در اصلاحیه دیده شود.
وی اظهار می‌دارد: قانون مطبوعات کنونی از ابتدای نگارش آن حدود یکصد سال قبل در دوره مشروطه، پنج بار تغییر کرده است اما این اصلاحات دست کم سه بار در اوج تنش‌های سیاسی جامعه صورت گرفته و در نتیجه به جای اینکه تحت تأثیر ملاحظات حقوقی اصلاح شود بازتابی از شرایط سیاسی وقت بوده و این یک آسیب است که این بار باید به این (امر) بسیار دقت کنیم.
وی ملاحظات در تهیه پیش نویس اصلاح قانون مطبوعات را چنین شرح می‌دهد: قانونگذار در جست و جوی تعادل و حفظ حقوق اقشار مختلف است و هرچه به این تعادل نزدیک‌تر شود به روح عدالت نزدیک‌تر شده است.
حقوق و حدودی برای مطبوعات در نظر گرفته شده است و هیچ کدام به نفع دیگری قابل حذف و خدشه نیست. گاه با تأکید غیر ضروری بر حقوق، حدود نادیده گرفته شده که منجر به هرج و مرج در فضای رسانه شده و نتیجه آن محدود شدن مطبوعات بوده است و گاه بیش از اندازه بر حدود تأکید شده که نتیجه آن از بین رفتن خلاقیت و جسارت است.
شرایط امروز آیا برای ارائه پیش نویس قانون مطبوعات مناسب است؟
مدیرکل مطبوعات داخلی درباره اینکه آیا شرایط امروز برای ارائه پیش‌نویس مطبوعات مناسب است، می‌گوید: بله شرایط آماده است ضمن اینکه برخورد ما با قانون مطبوعات فنی و حقوقی است و متأثر از فضای روز نیست که بحث تنش یا آرامش در آن موضوعیت داشته باشد.
پاک‌آئین درباره ترکیب تهیه‌کنندگان این پیش‌نویس می‌گوید: کارشناسان داخلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تعدادی اساتید و اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها در رشته حقوق ارتباطات و جمعی از روزنامه نگاران و مدیران رسانه‌ها هستند. این پیش نویس پس از تکمیل شدن برای کمیسیون فرهنگی دولت ارسال می‌شود تا برای تقدیم به مجلس شورای اسلامی آماده شود و در صورت تصویب در نهاد قانونگذاری کشور باز باید از فیلتر شورای نگهبان بگذرد.
مدیرمسئــول روزنـامه جام جم درباره وضعیت رسانه‌های کشور می‌گوید: وضعیت مطبوعات کشور را باید بدون مطلق انگاری و به‌صورت نسبی بررسی کرد در این صورت نه می‌توان گفت این وضعیت مطلوب است و نه می‌توان گفت وضعیت منفی است.
بیژن مقدم اضافه می‌کند: نیاز به ارزیابی دقیق احساس می‌شود تا نتایج آن تجزیه و تحلیل شده و در حوزه‌های مختلف مطبوعاتی به‌طور جداگانه دیده و عنوان شود. برای مثال وضع مطبوعات در حوزه کاریکاتور، ورزش، فرهنگی و سیاسی و دیگر بخش‌ها را از لحاظ کیفی و کمی باید بررسی کرد. خلأها، توانمندی‌ها و به‌طور کل موقعیت‌ها شناسایی شود. نتیجه این بررسی در سیاستگذاری‌های وزارت ارشاد نیز مؤثر است تا با صدور مجوز‌های مناسب خلأ‌های رسانه‌ای پر شود.
وی معتقد است: همیشه در شرایطی بوده‌ ایم که نمی‌توانیم پاسخ روشنی در بیان وضعیت مطبوعات کشور بدهیم زیرا فضا از دید جناح‌های مختلف متفاوت است و پاسخ منوط به این است که فضا را از دید چه رسانه یا چه جناح یا گروهی بررسی کرده ایم.
وی می‌افزاید: اینکه گفته شود آزادی مطلوبی داریم یا اصلاً آزادی نیست هر دو غلط است زیرا تأکید دارم که روزنامه نگار حرفه‌ای باید در همه شرایط بتواند و بداند چگونه از قلم خود استفاده کند. ادبیات افراد و رسانه می‌تواند در هر شرایطی متفاوت شود -البته با حفظ اصول - تا حیات خود را تضمین کند. چنانکه می‌بینیم برخی روزنامه‌های جریان اصلاحات و دوم خردادی هنوز فعال‌اند زیرا این فرمول را به دست آورده‌اند.
وی اضافه می‌کند: کسانی که این فرمول و شرایط را درک نکنند و دست به عملیات انتحاری بزند حذف می‌شوند.
مقدم ادامه می‌دهد: شرایط دو سال گذشته و بعد از ماجرای فتنه بشدت بر مطبوعات اثر گذاشت. سوء تفاهماتی رخ داد. برخی مواضع شفاف نشد و ترس یا حذف برخی از سیاسیون را به دنبال داشت و ما همچنان متأثر از آثار منفی این فتنه هستیم.
مدیرکل مطبوعات داخلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در ارزیابی خود از اوضاع رسانه‌های کشور می‌گوید: نارسایی اصلی در مطبوعات ما اتکای بیش از حد آنها به منابع خبری مجازی و کاهش حجم تولید است که خبرسازی فعال و حرفه‌ای را محدود می‌کند.
پاک آئین، سیاست زدگی در بخشی از بدنه مطبوعات را نارسایی دیگر رسانه‌های امروز ذکر کرد و دلیل آن را نیز تولد بیش از حد مطبوعات در یک مقطع از زمان بدون اینکه ظرفیت و توان حرفه‌ای آن ایجاد شده باشد دانست که منجر به آغشته شدن این مطبوعات به اغراض جناحی شد.
وی ادامه می‌دهد: آهسته، آهسته از آن وضع فاصله گرفته‌ ایم و مطبوعات به دنبال هویت و استقلال حرفه‌ای خود حرکت می‌کنند اما شاید بتوان همچنان از غلبه سیاست زدگی در بخشی از مطبوعات یاد کرد که سبب می‌شود اقناع مخاطب و اعتماد‌سازی کاهش یابد چرا که یک نشریه جناح متبوع خود را هرگز نقد نمی‌کند یا اگر نقد می‌کند مصلحت گرایانه است و ناظر به برخی از جزئیات امر است و در مقابل جناح مقابل را به‌طور کامل نقد کرده - حال اگر تخریب نکند - اعتماد مخاطب را سلب می‌کند و این وضع به کل فضای رسانه‌ای کشور تسری پیدا می‌کند.
امیدواریم مطبوعات بتواند افکار عمومی و اعتماد مردم را جلب کند که رضایت ما هم در گرو همین ارزیابی مردمی است.
پاک آئین درباره استقبال مردم از مطبوعات می‌گوید: با تأکید بر فقط روزنامه‌ها، تیراژ این نوع رسانه در خوشبینانه ترین حالت بین دو تا سه میلیون نسخه در روز است و با توجه به جمعیت و مقایسه استانداردهای کشورمان با کشورهای مشابه ایران رقم مطلوب تیراژ حدود هفت میلیون است.
ما احتیاج به یک نیازسنجی و آمایش سرزمینی در مورد خلأ‌ها و وفور مطبوعاتی داریم. امکانات نیز باید از حیث منطقه‌ای و موضوعی به‌طور متوازن تقسیم شود. برای مثال اکنون حدود 100 نشریه ورزشی داریم که غالب مطالب آنها فوتبال است و تعدد این عناوین ذائقه کاذب ایجاد کرده اما در سایر رشته‌های ورزشی موضوعات محدود است.
وی ادامه می‌دهد: در بسیاری حوزه‌ها نیاز به نشریات تخصصی هست که وزارت فرهنگ و ارشاد نیز در یک سال گذشته یکهزار عنوان مجوز نشریه تخصصی صادر کرده است. در کنار این نشریاتی که در یک موضوع خاص و محدود منتشر می‌شود نیز نیاز است. مثلاً نشریه ویژه کودکان در حوزه ورزش یا مثلاً در یک رشته تخصصی از رشته‌های سینما.
پاک آئین می‌گوید: تقصیر را نمی‌توان تنها به بی‌انگیزگی خوانندگان و مردم نسبت داد. مثلاً نمایشگاه مطبوعات اخیر با بازدید یک میلیونی در شرایط نامساعد جوی روبه‌رو شد. 500میلیون تومان بن خرید از نمایشگاه نیز تماما صرف خرید (محصولات فرهنگی عرضه شده در نمایشگاه)گردید. در یک مطالعه در دانشگاه‌ها نیز معلوم شد که میزان مطالعه دانشجویان از نشریات به اندازه مطالعه سایر کتاب‌های کتابخانه دانشگاه است در حالیکه عناوین مخزن کتاب دانشگاه بسیار بیشتر از بخش مطبوعات آن است.
وی تأکید می‌کند: نکته مهمی که آسیب در استقبال از مطبوعات به شمار می‌رود موضوع توزیع آن است زیرا نباید تنها تهران را مخاطب مطبوعات دانست زیرا آمار نشان می‌دهد استقبال در شهرهای دیگر حتی روستاها کمتر از تهران نیست اما مبادی توزیع در این مناطق نیست. در شهر تهران نیز توزیع در مناطق یک، سه و 6 متفاوت از سایر مناطق است. در بعضی از مناطق شهر دکه‌های مطبوعاتی کم است.
وی یکی از دلایل نبود شبکه سراسری توزیع مطبوعات را مربوط به هزینه توزیع دانست و گفت: حدود 40 درصد از هزینه نشریه به توزیع اختصاص می‌یابد و سود فروشنده نهایی گاه تا 5 درصد می‌رسد که صرفه ندارد. بنابر این تا دسترسی آسان به مطبوعات نباشد وضعیت مطالعه و خرید نیز مطلوب نخواهد بود.
وی می‌گوید: عزم وزارت ارشاد این است که یارانه نشریات را به سمت زیر ساخت‌ها هدایت کند تا هر نشریه به میزان تولید واقعی خود از یارانه بهره ببرد چرا که یک نشریه ممکن است تیراژ قابل توجهی داشته باشد اما فروش نداشته باشد پس یارانه به خمیر کاغذ می‌رسد نه به هدف، که رشد آگاهی مردم است.
مدیرکل مطبوعات داخلی درباره اینکه آیا یارانه امسال مطبوعات کاهش نخواهد داشت، می‌گوید: یارانه مطبوعات در سال گذشته 40 میلیارد تومان بود که تصور می‌کنم امسال کمتر از این نخواهد بود.
مدیرمسئول روزنامه جام جم نیز در ارزیابی خود از وضع مطبوعات فعلی در کشور اظهار می‌دارد: چیزی که مبنای بحث است خود قانون است اگرچه قانون جای تفسیر را باز می‌گذارد که سبب اختلاف نیز می‌شود. اکنون مشکل در مفاهیم است آنجا که درباره «تشویش اذهان عمومی» یا «تضعیف» و «اهانت» سخن می‌گوید نیاز به تفسیر دارد. البته مرجع تفسیر نیز مشخص شده است. قانون جای بحث و بازنگری دارد اما تا آن زمان این قانون موجود لازم الاجرا است.
بیژن مقدم می‌افزاید: رسانه‌ها از استقلال برخوردارند. در سازو کاری که موجود است و دستاورد انقلاب می‌باشد در مدیریت و فکر رسانه دخالتی نمی‌شود، پیش از انتشار بر روزنامه کنترلی وجود ندارد و همه چیز برعهده مدیریت روزنامه است.
وی می‌گوید: دستورالعمل‌هایی که برای رسانه‌ها می‌رسد نیز در خود قانون مطبوعات قید شده و مواردی است که به امنیت ملی مربوط می‌شود و از سوی شورای عالی امنیت ملی صادر می‌شود و از مسیر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صورت می‌گیرد و این دستورالعمل‌ها ایجاد محدودیت نمی‌کند بلکه کمک به مطبوعات است زیرا مطبوعات در خدمت نظام و انقلاب است.
خوب است ما اصحاب رسانه بدانیم در دنیا چه می‌گذرد و این دستورالعمل‌ها بیشتر جنبه اطلاعی دارد اگرچه گاه توصیه و حتی گاه دستوری هم هست.
وی می‌افزاید: هیأت نظارت بر مطبوعات جایی است که سه قوه در حوزه مطبوعاتی به هم رسیده‌اند و در قانون مطبوعات از آن یاد شده است و دیگر غیر از این دخالتی وجود ندارد. شکایت‌هایی که از روزنامه‌ها به قوه قضائیه می‌شود به معنی سایه یک یا هرسه قوا بر رسانه‌ها نیست. آنچه خطر است رابطه این قوا و ماهیت این رابطه است به این معنی این رابطه چگونه باید باشد که سود هر دو طرف را تأمین کند.