مؤلفه‏های اخلاق دین، اخلاق سکولار

علیرضا موفق
مکاتب اخلاقی سکولار در حوزه معنای زندگی، قصد دارند برای عمل به رفتارهای اخلاقی و گذر از لذایذ محض و خودخواهی‏های مفرط ناشی از آن راهی را به‌دست آورده و اهداف جدیدی را در زندگی خود در نظر گیرند. اما آیا اهداف اخلاقی از عهده تبیین معنایی جامع و فراگیر برای زندگی انسان برخوردار است یا نه؟ به عبارت دیگر آیا می‏توان زندگی انسان را بر اساس اهداف اخلاقی معنا کرد یا این امر نیز دارای نواقصی است؟‏
چالش‏های فراروی مکاتب اخلاقی سکولار در تبیین معنای زندگی: 1- ابهام: بانگاهی به اخلاق سکولار، می‏توان به ابهام‏های غیر قابل انکاری در مبانی تشخیص افعال در این مکتب دست یافت. 2- نارسایی در حوزه عمل: مکاتب اخلاقی سکولار علاوه ‏بر ناتوانی در ارائه محوری اخلاقی برای زندگی، گونه ای شخصی در تبیین و ارائه اهداف و انگیزه لازم برای انجام افعال اخلاقی قاصرند و اگر مکتبی از این جهت ناتوان باشد، بدون شک در حد مکتبی تئوریک یا به تعبیری بهتر مکتبی خیالی، باقی خواهد ماند. (1)‏
نگرش دین در خصوص رابطه اخلاق با معنای زندگی
اخلاق و ارزشهای مبتنی بر آن دارای ارزش و اهمیت کم نظیری در مبانی اسلام است. این اهمیت به حدی است که پیامبر گرامی‏اسلام (ص) بعثت خود را در جهت تتمیم و احیای آن قرار می‏دهد: «إنّما بعثت للتمّم مکارم الاخلاق». (2) در این رابطه به دو ویژگی مهم اخلاق در آموزه‏های اسلامی‏اشاره می‏شود که به نظر می‏رسد با تأمل در این ویژگی‏ها بتوان نمایی کلی و ملخص از نظر دین درباره مشکلاتی که در مکاتب اخلاقی وجود دارد، به دست آورد. ‏
‏1- تدوین:
با تامل در آموزه های اسلامی‏می‏توان به گزاره های واضح و بدون ابهامی‏دست یافت که در متون دینی «تدوین» یافته است. خداوند متعال قرآن کریم را به عنوان «تبیاناً لکل شیء» (نحل، آیه 89) معرفی نموده است. به تعبیر مفسران معنی آیه این است که هرچه در تامین سعادت انسانها سهم موثر دارد، در این کتاب الهی بیان شده است.(3)‏
همچنین اختصاص حجم وسیعی از آموزه‏های دینی به توصیه‏های اخلاقی، علاوه بر اینکه از اهمیت فوق العاده اخلاق در زندگی بشر خبر می‏دهد، مبین اهتمام شارع مقدس بر روشن شدن تکلیف افعال اخلاقی انسان در جهان است. گویا او خواسته است اهتمام انسانها بیش از همه به انجام قضایای اخلاقی معطوف شود و تردیدها در تشخیص گزاره‏ها امکان اهتمام نسبت به عمل به قضایا را از وی سلب نکند.
2- پشتوانه علمی:
ضرورت به‌کارگیری موازین اخلاقی انسان مومن در آموزه‏های دینی در اصطلاح «تقوا» تبیین می‏شود. هرچند معنای تقوای الهی با آنچه به عنوان اخلاق در غرب نامیده می‏شود، متمایز است، اما مطمئنا حوزه مفهومی تقوا فراگیرتر از رعایت برخی موازین ابتدایی و کلی اخلاق در آن دیار می‏باشد. از این‌رو برای بررسی دیدگاه دینی درباره پشتوانه اخلاق، که معنای یک مومن بدان متکی است باید به بررسی مبانی انگیزشی اسلام برای تقوا و پرهیزکاری پرداخت. بسیار مهم است بدانیم یک مومن با چه انگیزه و نیتی به سوی هدف زندگی که دستکم بخشی از آن در مراعات موازین اخلاقی تحقق می‏یابد، قدم برمی‏دارد. این انگیزه نه تنها خود وجه رویکرد یک مومن به معنای زندگی را جلوه‏گر می‏سازد، بلکه بی‏تردید خود معنابخش است.
قبل از بررسی، توجه به این نکته ضروری است که همان‌گونه که قبلا به ارتباط اخلاق و معناداری از دیدگاه برخی فیلسوفان، مانند استیس به‌طور اجمالی اشاره شد، از دیدگاه دینی نیز مبحث اخلاق با موضوع معناداری خلقت ارتباط مستقیمی دارد. به این معنی که تضعیف و فقدان پایه‏های اخلاقی دربردارنده پوچ انگاری هستی و چشم پوشی از آفرینش جهان خلقت به شمار می‏آید. هرج و مرجی که به واسطه تصور فقدان موازین اخلاقی در جامعه به وجود می‏آید به حدی است که پایه‏های معنای هستی و جهان خلقت را سست می‏کند. حضرت امیرالمومنین(ع) مردم را سفارش می‏کند که تقوا و پرهیزکاری را در زندگی رعایت کنند و علت این توجه را عدم پوچی خلقت و هدفدار بودن آن می‏داند؛ گویی کسانی که رعایت تقوا و در پی آن موازین اخلاقی را نمی‏کنند، هدف و معنای زندگی را به بازی گرفته‏اند:
«ایها الناس اتقوا الله مما خلق امرء عبثا و لا ترک سدی فیلغو. مردم تقوا و پرهیزکاری پیشه کنید، هیچ کس به عبث آفریده نشده تا سرگرم لهو و بازیچه گردد و او را به خود وانگذاشته اند تا به کارهای لغو و بیهوده بپردازد.» (نهج البلاغه،حکمت 362)
پس از این مقدمه به بررسی مبانی انگیزشی اسلام برای رفتارهای اخلاقی می پردازیم. در قدم اول بررسی مبنای انگیزشی اسلام برای رفتار اخلاقی و پرهیزکارانه با آیات و روایاتی مواجهه می شویم که پاداش افعال پرهیزکارانه انسان، نعمات و اجرهای اخروی قلمداد می شود: «ان المتقین فی جنات و عیون. پارسایان در باغ های بهشت و کنار چشمه های جاری خواهند بود.» (حجر،آیه45)، «و ان للمتقین لحسن ماب؛ جنات عدن مفتحه لهم الابواب. در جهان جاودان برای اهل تقوا نیکو منزلگاهی است؛ باغ های بهشت ابدی که درهایش بر روی آنان گشوده است.» (صاد،آیه49و50) در این وادی و این نعمات یک نوع نگاه مادی بین دستکم برای تصور چنین نعماتی لازم است. نگاهی که در آن نوعی معامله و سود گنجانده شده است، این در حالی است که در قدم های بعدی نعمات و اجرهای اخروی در مسیری عالی تر معنا و مفهوم می یابد. لذتی عمیق تر و ارزشمند تر که حتی تصور و نگاه سود جویانه و دنیابین مادی به‌کلی با آن ناملایم و بی ربط است.
البته حتی در نعمات گروه اول نیز به نوعی نعمات فراتر وجود دارد اما در نعمات بعدی گویا خداوند متعال آدمی را به وادی حقیقی شخصیت او فرا می خواند. آیه ذیل از جمله آیاتی است که به طور اجمالی به این عمق اشاره می کند تا مومنان به آن سوی نعمات رهنمون شوند: «وعد الله المومنین و المومنات جنات تجری من تحتها الانهار خالدین فیها و مساکن طیبه فی جنات عدن و رضوان من الله اکبر ذلک هو الفوز العظیم. خداوند مردان و زنان مومن را به بهشت هایی وعده داده است که از چشم اندازهایش جوی ها روان است و ایشان جاودانه در آنند. و آنان را به قصرهایی پاکیزه در بهشت های عدن و از همه بالاتر «رضایت الهی» وعده داده است که آن خود رستگاری عظیمی است. « (توبه،آیه72) در آیه فوق خداوند متعال به نوعی از نعمات الهی به نام رضایت خداوند، اشاره می کند که حتی برتر از دیگر نعمات او در بهشت است.
بنابر آیه فوق ممکن است تصور شود خداوند دو نوع نعمت در آخرت قرار داده است. نوع اول نعمت مادی مانند بهشتی که جوی ها در آن جاری است یا منازل پاکیزه ای درآن مستقر است که نظیرش را نمی توان در جهان یافت. و نوع دوم نعمات که رضایت خداوند است متمایز با آن بوده و ارزش آن بالاتر است. در حالی که بین این دو نوع از نعمت جدایی نیست. بهشتی که در آن نهرها جاری است، اعم از حور و قصور و میوه ها از حقیقت رضوان الهی متمایز نیست که البته ارزش فراتری دارد. هیچ نعمتی نیست مگر آنکه با این رضایت و خشنودی عجین نشده و از آن برنخاسته باشد.‏