عراق؛ وضعیت نو، اختلافات کهنه

جاوید قربان‌اوغلی / کارشناس خاورمیانه
با خروج نیروهای آمریکایی از عراق، این کشور وارد فاز جدیدی از بحران خواهد شد؛ بحرانی که می‌توان چند عامل مهم را به عنوان مولفه‌های تاثیرگذار بر آن ذکر کرد. پیش از این بسیاری از برنامه‌هایی که توسط نیروهای داخلی عراق (اعم از احزاب، گروه‌ها و نیروهای مذهبی) می‌توانست عاملی برای ایجاد بحران باشد، به دلیل حضور نیروهای آمریکایی و باقدرت هژمونیکی که در عراق اعمال می‌کردند، خنثی می‌شد یا مانع شکل‌گیری آن می‌شدند. با خروج نیروهای آمریکایی، بازیگران داخلی اعم از گروه‌ها، احزاب و منطقه‌ای شامل کشورهای درگیر در بحران عراق، فضای مناسب‌تری را برای فعالیت به دست می‌آورند.
بازیگران منطقه‌ای به دو دسته تقسیم می‌شوند: کشورهایی مانند ایران و سوریه که حامی حکومت مالکی و وضعیت موجود هستند. ایالات متحده نیز که خواهان ثبات در عراق بود گهگاه به این دو کشور در مورد عدم دخالت در مسایل عراق هشدار می‌داد اما با این حال آمریکا در توافقی نانوشته به برقراری ثبات در عراق از طریق حضور مالکی در قدرت رضایت داده بود. بازیگران قدرتمند دیگر در عراق، کشورهای منطقه‌ای هستند که در درجه اول عربستان سعودی و پس از آن اردن هاشمی قرار دارد.
مصر زمان حسنی مبارک هم جزو این دسته قرار می‌گرفت و تا پیش از تحولات اخیر، نقش مهمی در عراق داشت؛ این کشورها با وضعیتی که آمریکا در عراق ایجاد کرده بود، مخالف بودند و اکنون با خروج آمریکا، این نیروها آزاد شده و قدرت مانورهای سیاسی و امنیتی را در عراق به دست آورده‌اند. قطعا پس از این عربستان و نیروهای اطلاعاتی‌اش ابزار مهمی در بحران عراق خواهند بود و با استفاده از نیروهای تندرو سنی و سلفی که مخالف حاکمیت موجود هستند، وارد صحنه منازعات عراق خواهند شد.
مساله طارق الهاشمی، اولین دمل چرکینی بود که در عراق پس از خروج نیروهای خارجی سر باز کرد. اختلافات درونی میان جناح‌ها و ائتلاف‌های سیاسی عراق پیش از این مساله بسیار مهمی بود که با حضور آمریکا امکان بروز نمی‌یافت. مساله تشکیل کابینه مالکی پس از چند ماه منازعه سیاسی، باعث شد کسانی چون مقتدی صدر وارد ائتلاف مالکی شوند که پیش از آن با او اختلاف داشتند.
مجموعه مسایل پس از انتخابات پارلمان عراق باعث شد که مالکی با ائتلافی شکننده قدرت را در دست بگیرد. علاوه بر این حامیان منطقه‌ای نوری‌المالکی که به صورت مشروط از او حمایت می‌کنند، خود نیز درگیر مسایل مختلفی هستند. سوریه اکنون درگیر بحران داخلی است. مسایل اخیر عراق در افزایش تنش‌های ایران و عربستان نقش مهمی خواهد داشت.
البته مساله عراق تنها مشکل میان ایران و عربستان نیست و تنش‌های دیگر میان دو کشور مزید بر علت رقابتی است که بر سر عراق صورت می‌گیرد. عربستان بازیگری است که اهرم‌های قدرتمندی مانند قدرت مالی فراوان، اهرم‌های داخلی مانند سنی‌های تندرو و سلفی‌ها و توان اجماع‌سازی میان کشورهای عربی در مورد عراق را در اختیار دارد.
مجموعه این توانایی‌ها باعث می‌شود که عربستان برای حفظ منافع خود وارد چالش‌هایی جدی با همسایگان عراق شود. بنابراین شرایط کنونی به‌گونه‌ای است که باید منتظر افول قدرت مالکی بود. بی‌تردید پس از این عراق وارد بحران داخلی خواهد شد و این بحران اگر باعث ایجاد درگیری‌های شدیدی شود باعث تعجب نخواهد بود. اختلافات طارق‌الهاشمی و نوری‌المالکی شروع مشکلی است که از لایه‌های پنهان فضای سیاسی عراق پدیدار شده و پس از این بیشتر چهره خود را نشان خواهد داد زیرا نیروهای مخالف مالکی پس از این، تن به وضعیت کنونی حاکمیت عراق نخواهند داد.
علاوه بر این مسایل تحولات جهان عرب و بهار عربی نیز در شرایط عراق تاثیر‌گذار خواهد بود. در شرایط کنونی اگر کردها همچنان در کنار مالکی بمانند باعث می‌شود که ظهور مشکلات به عقب بیفتد در غیر این صورت بحران در عراق عمیق‌تر خواهد شد. بازیگران منطقه‌ای و جهانی باید این نکته را در نظر داشته باشند که امنیت عراق تضمینی برای امنیت منطقه است و با فروپاشی ساختار سیاسی و حتی تجزیه احتمالی عراق، منافع استراتژیک کشورهای منطقه دچار خسارت‌های شدیدی خواهد شد.