چشم‌انداز کره شمالی پس از مرگ «کیم جونگ ایل»

اعلام خبر مرگ رهبر کره شمالی موجب شده است تا گمانه‌زنی‌های متعددی در خصوص آینده این کشور و تحولات منطقه شرق آسیا مطرح شود.
در نخستین ساعات روز دوشنبه 28 آذرماه مقامات رسمی پیونگ یانگ اعلام کردند که 'کیم جونگ ایل' رهبر کره شمالی، در گذشته است. به گزارش برخی رسانه‌های غربی مرگ ایل دو روز پیش در یک قطار و در جریان بازدید از منطقه‌ای خارج از پایتخت روی داده و مقامات سیاسی و امنیتی پیونگ یانگ پس از اطمینان از کنترل اوضاع، بررسی جوانب و قطعی شدن معرفی سومین فرزند ایل به جانشینی وی خبر مرگ رهبر کره شمالی را اعلام کرده‌اند. همچنین تمامی نیروهای نظامی و امنیتی در کره شمالی برای مقابله با شرایط پیش‌بینی نشده در حالت آماده باش به سر می‌برند.
بر اساس اطلاعات منتشره در پیونگ‌یانگ سومین فرزند کیم جونگ ایل و جانشین وی، 'کیم جونگ اون' نام دارد که 'کی.سی.ان.ای' خبرگزاری رسمی کره شمالی، از مردم این کشور خواسته است پشت سر وی و زیر چتر رهبری او با هم متحد شوند. گفتنی است که نام کیم جونگ اون تنها در چند سال اخیر در رسانه‌های داخلی و خارجی مطرح و از وی به عنوان جانشین پدر یاد شده است.
"کیم جونگ اون" از تحصیل در غرب تا رهبری در کره
تا چند سال قبل تصور می‌شد که 'کیم جونگ نام' فرزند ارشد رهبر کره محتمل‌ترین نامزد جانشینی پدر محسوب شده و براحتی خواهد توانست به عنوان سومین رئیس‌جمهور موروثی کره شمالی دست یابد اما دستگیری وی در فرودگاه توکیو و مطرح‌شدن شایعاتی پیرامون تلاش "کیم جونگ نام" برای پناهندگی به ژاپن و فرار از خطراتی که به گمان برخی تحلیل‌گران در بازی‌های سیاسی پیونگ یانگ وی را تهدید می‌کرد موجب شد تا نام وی به یکباره از لیست مدعیان رهبری کره شمالی حذف شود.
کیم جونگ اون که در زمان حاضر 28 سال دارد به عنوان کوچکترین فرزند رهبر فقید کره شمالی، از جمله معدود وابستگان به حلقه بسته نخبگان سیاسی و حکومتی پیونگ یانگ محسوب می‌شد که در اواخر دهه نود میلادی در سوییس و سپس در دانشگاهی سوئدی مشغول به تحصیل و با فضای سیاسی- اجتماعی خارج از مرزهای کره شمالی آشنا شد.
اون بر خلاف پدرش مراتب ترقی در سلسله مراتب قدرت را بسرعت و در کمتر از چند سال پیمود. پس از برخی زمینه سازی‌های رسانه ای، کیم جونگ اون در کنگره ملی حزب کمونیست کره شمالی که در اوایل سال 89 برگزار گردید، به عنوان عضو ارشد کمیته مرکزی حزب کمونیست و جانشین رئیس کمیسیون نظامی این کشور انتخاب شد.
پس از ارتقای اون به بالاترین منصب نظامی کره شمالی یعنی ژنرالی چهار ستاره، پرده‌برداری از حضور وی در مراسم رژه نظامی شصت و پنجمین سالگرد تاسیس حزب کمونیستی کارگر موجب شد تا تحلیل‌ها همگی بر قطعی شدن جانشینی اون متمرکز شود.
آنچه مشخص است این که مهمترین عامل به تکاپو افتادن رهبر فقید کره شمالی برای تعیین جانشین، سکته مغزی وی در سال 1387 بود که حتی منجر به دامن زدن شایعاتی پیرامون مرگ وی در آن زمان شد. برخلاف اولین رهبر کره شمالی یعنی 'کیم ایل سونگ' که در سال 1373 درگذشت، ایل این فرصت را از دست داد تا بتواند مانند پدرش برای فرزند خود بستر لازم را برای تحویل قدرت در یک حکومت موروثی مهیا سازد.
جونگ ایل پس از فارغ التحصیلی از دانشگاه، شروع به ترقی در سلسله مراتب حزب حاکم کارگران کره کرد و در دهه 1980 میلادی جزو هفت عضو شورای رهبری کره شمالی شد و در این دوره لقب "رهبر عزیز" را به خود گرفت. ایل در سال 1370 سمت فرماندهی ارتش کره شمالی را برعهده گرفت و دو سال بعد کیم سونگ تمامی امور داخلی را به ایل واگذار کرد. کیم جونگ ایل رئیس کمیسیون دفاع ملی کره شمالی و فرمانده کل ارتش خلق کره شمالی که پس از مرگ پدر بدون کوچکترین دردسری قدرت را دست گرفته بود بطور رسمی در سال 1376 به عنوان دبیر کل حزب کمونیست کارگران کره شمالی و رئیس شورای ملی دفاع انتخاب شد.
به گزارش ایرنا در آستانه آغاز دوره رهبری اون مقایسه شرایط رهبر جدید کره با پدرش نشان می‌دهد که وی بر خلاف پدر از کمترین میزان تجربه حکومتداری و فعالیت‌های سیاسی برخوردار است. هرچند رسانه‌های کره شمالی در چند ماه اخیر تلاش کرده‌اند تا اون را به عنوان نابغه‌ای نظامی قلمداد کنند اما به شکل مشخص اشراف اون به نسبت پدر بر مسائل سیاسی و نیز موضوعات امنیتی-نظامی که از اولویتی بالا در کره شمالی برخوردار است، بسیار اندک است. با این حال خبرگزاری دولتی پیونگ یانگ بلافاصله بعد از تایید خبر مرگ ایل اعلام کرد که انتخاب اون با اجماع کامل مورد پشتیبانی مقامات ارشد ارتش و نیز حزب کمونیستی کارگر قرار گرفته است.
نگرانی‌ از بی‌ثباتی اوضاع در کره شمالی
پیش از این، شاید نخستین مولفه‌ای که می‌توانست در نگاه دشمنان غربی نظام سیاسی پیونگ یانگ به عنوان مهمترین عامل برای سقوط حکومت کره شمالی به عنوان حکومتی استوار بر رهبری فردی معرفی شود، مرگ کیم جونگ ایل بود. اما با واقعی شدن مساله حذف ایل از رأس حاکمیت کره شمالی این امیدواری به سقوط کم هزینه دولت پیونگ یانگ، جای خود را به نگرانی‌های عدیده‌ای در خصوص آینده شبه جزیره کره داده است.
به گزارش 'یونهاپ' خبرگزاری رسمی کره جنوبی، آمریکایی‌ها در اولین ساعات تایید خبر مرگ ایل، ضمن رایزنی با متحدان خود در منطقه یعنی ژاپن و کره جنوبی اعلام کردند که در اقدامی برای نشان دادن حسن نیت خود به مقامات کره شمالی، کمک‌های انسان دوستانه خود را به مردم این کشور از سر خواهند گرفت. واشنگتن برای اقناع مقامات کره شمالی به متوقف کردن تلاش برای دستیابی به تسلیحات هسته ای، محموله‌های کمک‌های غذایی و دارویی به همراه سالانه 500 هزار تن نفت را به این کشور تحویل می‌داد تا اینکه در سال 1381 مسجل شدن برنامه‌های هسته‌ای نظامی پیونگ یانگ منجر به قطع کمک‌های مذکور شد.
به جز آمریکایی‌ها که با پایش تحولات درونی کره شمالی و منطقه شرق آسیا به دنبال کنترل موثر اوضاع هستند، تمامی کشورهای منطقه با دقتی همراه با دغدغه‌هایی مشترک یا متفاوت، تعقیب کننده و نظاره گر اوضاع پیونگ یانگ هستند.
چین به عنوان پشتیبان بزرگ دولت کره شمالی هر چند رها از دغدغه‌های تهدیدات نظامی و امنیتی رویدادهای پیونگ یانگ را دنبال می‌کند اما از هرگونه بی‌ثباتی سیاسی- امنیتی در منطقه که منافع سیاسی و اقتصادی پکن را با چالش مواجه سازد گریزان است. این در حالی است که بسیاری از کارشناسان، رهبران چین را دارای بیشترین قدرت تاثیرگذار خارجی برای اقناع یا تعامل مستقیم و موثر با نخبگان حاکم بر پیونگ یانگ دانسته و سفر اخیر کیم جونگ ایل را اقدامی جهت تضمین و تثبیت موقعیت جانشینش قلمداد کرده‌اند. اما مشخص نیست که آغاز و تداوم رهبری جوان و کم تجربه کره شمالی بتواند روند و رفتارهای پیشین پیونگ یانگ و ثبات منطقه را تضمین نماید.
با وجود اینکه دیگر نشانی از روابط راهبردی و بسیار گرم میان رهبران کره شمالی و مقامات کرملین در زمان پیش از فروپاشی شوروی بر جای نمانده، اما در کنار چینی‌ها، متحدان کره شمالی در مسکو نیز به واسطه برخی ملاحظات سیاسی و امنیتی و رقابت‌های استراتژیک با آمریکا در منطقه نگران آینده شبه جزیره کره هستند. مضاف بر این که سرمایه گذاری‌های قابل توجه روسیه در شرق و جنوب شرق آسیا به ویژه در بخش انرژی، مسکو را پیگیر آینده تحولات کره شمالی و حفظ ثبات منطقه کرده است.
بزرگترین دغدغه برای ژاپن، کره جنوبی و بیشتر کشورهای غربی به ویژه آمریکا که در مجاورت جغرافیایی شرق آسیا قرار دارد این است که با رفتن کیم چه کسی مسوولیت زرادخانه هسته‌ای کره‌شمالی را در دست می‌گیرد و وضعیت قراردادهای هسته‌ای آشکار و پنهان پیونگ‌یانگ با برخی کشورهای درحال توسعه چه خواهد شد. هرچند از دیدگاه بسیاری از دولت‌های غربی کیم جونگ ایل نیز در مقام رهبری کره شمالی برای اطمینان بخشی غربی‌ها به حفظ وضع موجود چهره‌ای چندان قابل اعتماد نبود اما به شکل مشخص مقامات غربی و متحدان منطقه‌ای آنها تنها ایل را به عنوان قدرت مطلق و نخست تصمیم گیرنده در پیونگ یانگ می‌شناختند.
تغییر رهبری در کره‌شمالی، روی کار آمدن رهبری کم تجربه و روشن نبودن روند تحولات آتی در این کشور و تاثیر آن بر ثبات منطقه باعث بروز نگرانی‌هایی در بازارهای مالی شرق آسیا شده و در معاملات هفته گذشته، شاخص بهای سهام در اکثر این بازارها بشدت تنزل کرد. همچنین کره‌جنوبی، که از دید حکومت پیونگ یانگ، متحد اصلی آمریکا در منطقه و در نتیجه یکی از دشمنان عمده 'خلق کره' محسوب می‌شود، اعلام کرده است که به منظور مقابله با حوادث احتمالی، نیروهای خود را به حالت آماده‌باش در آورده است.
و اما در پیوند با مذاکرات شش جانبه مربوط به پرونده هسته‌ای کره شمالی که در آذر ماه 1387 متوقف شد پس از مرگ ایل امیدواری‌هایی در خصوص گشوده شدن گره دیپلماتیک این گفت وگوها در شرایط جدید به وجود آمده است. برخی تحلیل گران آمریکایی ارایه مشوق‌های کافی به همراه افزایش تلاش‌های دیپلماتیک واشنگتن در این رابطه را برای اقناع مقامات کره شمالی به تداوم مذاکرات الزامی و کارآمد تلقی کرده‌اند. لازم به ذکر است که دولت پیونگ یانگ نیز با فرونشستن بحران نظامی- امنیتی شبه جزیره کره در طول یک سال اخیر تمایل خود را برای از سرگیری مذاکرات اعلام نموده بود.
چشم انداز تحولات کره شمالی
به گمان برخی ناظران تحولات کره شمالی با وجود قطعی شدن جانشینی کیم جونگ اون، اظهار نظر قطعی در خصوص حفظ روندها و سیاست‌های پیشین یا ایجاد تغییر در رفتار‌های سیاسی پیونگ یانگ بسیار دشوار به نظر می‌رسد. تا پیش از مرگ ایل قدرت سیاسی در چرخ دنده‌های سه نهاد ارتش، حزب حاکم کمونیست و خانواده ایل و به قطع زیر کنترل دقیق رهبر کره در جریان بود و این سه نهاد به عنوان ارکان تثبیت اقتدار فردی در کره شمالی نقش آفرینی می‌کردند.
در شرایط کنونی و با توجه به رقابت‌های پیدا و پنهان سیاسی در رأس قدرت مشخص نیست که کیم جونگ اون بتواند موفق به استیفای کامل اقتدار پدر شده و کشور را زیر رهبری کاریزماتیکی مانند حاکمیت ایل اداره کند. علاوه بر این نظام تعادل بین ارکان سه گانه قدرت ممکن است بر هم خورده و یکی از نهاد‌های مذکور با کسب مولفه‌های تاثیرگذارنده بیشتر بر تصمیم گیری‌های رهبر جدید بتواند توازن قدرت را به نفع خود تنظیم کند.
یکی از سناریوهایی که برخی تحلیل گران در رابطه با تحولات اخیر کره مطرح می‌کنند تبدیل اقتدار فردی و کاریزماتیک کره شمالی به سلطه‌ای 'اولیگارشیک' است، بدین معنا که قدرت مطلق ایل با خروج از قالبی فردی به شماری از نخبگان حاکم انتقال یافته و با وجود رهبری کیم جونگ اون در پیونگ یانگ شریکانی در میان چهره‌های نزدیک به مرکزیت قدرت در تصمیم گیری‌ها و قدرت مطلق رهبر سهیم شوند.
رهبر فقید کره پیش از مرگ با تعیین همسرش به سمت معاونت کمیسیون دفاع ملی و ارتقای منصب نظامی خواهر بزرگ خود به رتبه ژنرالی چهار ستاره سعی کرد تا در جهت قرار دادن استوانه‌هایی از قدرت خانوادگی در قالب‌های حزبی و نظامی در پشت سر کیم جونگ اون و تثبیت جانشینی اش، تدابیر لازم را اتخاذ کند اما به گمان برخی ناظران امکان دارد همین مساله موجب ایجاد برخی رقابت‌ها بر سر کسب قدرت بیشتر در رأس هرم سیاسی- اداری در پیونگ یانگ شود.
در این پیوند، برخی آگاهان به مسائل و تحولات درونی کره شمالی از 'جانگ سونگ تائگ' برادر همسر کیم جونگ ایل به عنوان چهره‌ای یاد می‌کنند که به دنبال بهره جویی از شرایط کنونی برای کسب قدرت و نفوذ بیشتر در سلسله مراتب حاکمیتی کره شمالی است.
در شرایط فعلی باید به انتظار تحولات روزهای آتی نشست تا مشخص شود 'وارث کبیر' (لقبی که در رسانه‌های کره شمالی برای کیم جونگ اون در نظر گرفته شده) خواهد توانست جایگاه خود را در مقام جانشینی 'رهبر عزیز' پیونگ یانگ مستحکم کند؟