دموکرات‌های مسلمان در اندیشه امپراتوری

* رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه به واشنگتن سفر کرد تا با باراک اوباما، رئیس‌جمهور آمریکا دیدار و گفت‌وگو کند. بسیاری محور اصلی مذاکرات این دو مقام را مساله ایران می‌دانند. به نظر شما ترکیه چه نقشی می‌تواند در روابط ایران و آمریکا داشته باشد؟
** ترک‌ها اصرار زیادی دارند که میان ایران و آمریکا میانجی‌گری کرده و این نقش تاریخی را بازی کنند. البته در نگاه اول ممکن است به نظر بیاید که این مساله به دلیل فشارهای ایران یا به دلیل رابطه خاصی است که دولت جدید ترکیه با ایران دارد، اما یک مقدار که عمیق‌تر به مساله نگاه کنیم می‌بینیم در واقع دعوای ایران و غرب می‌تواند به نوعی برای تمام کشورهای همسایه هزینه‌‌‌بر باشد.
برخلاف اعراب که فکر می‌کنند دعوای ایران و غرب به تضعیف ایران منجر خواهد شد اما واقعیت این است که ترک‌ها بسیار مدبرانه‌تر به این موضوع نگاه می‌کنند و متوجه هستند که اگر اتفاقی که در عراق افتاد در یکی دیگر از همسایگانش بیفتد احتمالا آنها برای اینکه بتوانند استقلال و انسجام ملی خود را حفظ کنند راه طولانی‌تری در پیش خواهند داشت.
ترک‌ها به خوبی می‌دانند که آشفتگی کشورهای اطراف و برهم خوردن استقلال سیاسی آنها می‌تواند باعث بروز مسائل جدیدی از قبیل اختلافات قومیت‌ها، شکل گرفتن گروهک‌های مختلف و بزرگ‌تر از همه شدت گرفتن افرا‌ط‌گرایی بشود که ترک‌ها هم مانند سایر حکومت‌های منطقه از آن واهمه دارند. بنابراین ترک‌ها معتقدند که باید هر آنچه را در توان دارند به کار گیرند که این مساله در نهایت آرامش و با کمترین هزینه حل شود، چرا که آنها منافع استراتژیک مختلفی برای خود در این منطقه تعریف کرده‌اند و هر چه منطقه باثبات‌تر باشد برای ترک‌ها بهتر است.
ممکن است برخی معتقد باشند که ترکیه در گذشته از جنگ‌ها و مناقشاتی که در منطقه اتفاق می‌افتاد، مانند جنگ ایران و عراق، استفاده خوبی برده، اما واقعیت این است که امروز ترکیه در وضعیتی است که ثبات سیاسی در این کشور آسیب‌پذیری بیشتری دارد و حکومتی در ترکیه روی کار آمده که خودش را متکی به آرای مردم می‌داند و اگر مسائلی مانند مناقشات بین قومی و حتی درگیری‌های فرقه‌ای در منطقه شدت بگیرد برای این دولت سخت است تا به حیات سیاسی خودش ادامه دهد.
* در این میان از سوی آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای مطرح شد ترکیه اورانیوم غنی شده ایران را ذخیره کند. این مساله تا چه اندازه می‌‌تواند رنگ واقعیت به خود بگیرد؟
** این مساله می‌تواند برای خود ترکیه آغازی باشد برای جدی‌تر گرفتن بحث تکنولوژی هسته‌ای یا بهانه‌ای باشد برای ترک‌ها تا بدون دردسر وارد عرصه مقدماتی تکنولوژی هسته‌ای بشوند. از طرف دیگر ترک‌ها با در دست گرفتن شریان هسته‌ای ایران به نوعی می‌توانند نفوذ زیادی در سیاست ایران داشته باشند. در شرایطی که غربی‌ها سعی می‌کنند ایران را به سمت انزوای دیپلماتیک سوق دهند این مساله امتیاز بزرگی برای ترک‌هاست. ترک‌ها با این مساله خود را از بعد انرژی بیمه می‌کنند، بدان معنا که ایران در مقابل می‌تواند ترکیه را از انرژی فسیلی بی‌نیاز کند.
در عین حال ایران یک کشور 75 میلیونی با صنعتی است که دچار لغزش‌هایی شده که این مساله سبب می‌شود تا ایران به یک پتانسیل خوب و بازاری بزرگ برای ترک‌ها در سایه بحران اقتصادی و محدودتر شدن روابط جهانی اقتصادی تبدیل شود. بازار ایران به تنهایی می‌تواند بازار ترکیه را سروسامان بدهد. در عین حال ترکیه کشوری است مسلمان که منافع مشترک بسیاری با ایران دارد. همکاری ترک‌ها با ایران به ترک‌ها احساس آرامش بیشتری در موضوع عراق و کردستان می‌دهد.
* ترکیه با اعزام نیروهای بیشتر به افغانستان مخالفت کرده است. بسیاری این مخالفت ترکیه را اینگونه تعبیر کردند که ترکیه در مقابل آمریکا ایستاد. از سوی دیگر شاهد هستیم که ترک‌ها به سمت شرق گرایش بیشتری از خود نشان دادند و با یک اعتماد به نفس بیشتری توانستند در مقابل خواسته‌های غرب ایستادگی کنند. این چرخش‌های سیاسی را چگونه تعبیر می‌کنید؟
** البته من با این تعبیر که اینها در مقابل غرب ایستاده‌اند یا اینکه نگاهشان بیشتر به شرق است، موافق نیستم. نیروی بیشتر در افغانستان پتانسیل درگیری نظامی در آینده را بیشتر می‌‌کند، چرا که در عملیات نظامی همواره بر این موضوع تاکید دارند که وجود نیرو و تسلیحات نظامی خودش ممکن است سبب بروز جنگ شود. یعنی معتقدند که استقرار نیروهای نظامی حتی بدون دلیل قانع‌کننده ممکن است سبب ایجاد مناقشه شود. نگاه آنها در منطقه افغانستان بیشتر به ایران و نفوذ آمریکا در آسیای میانه است. آنها نمی‌خواهند نفوذ آمریکا در آسیای میانه بیشتر شود. آسیای میانه هم یکی از مناطقی است که ترک‌ها در آن نفوذ خوبی دارند. 
* یعنی ترک‌ها به این حد رسیده‌اند که این توانایی‌ را در خود می‌‌بینند جلوی نفوذ آمریکا را بگیرند؟
** نه اینکه بخواهند جلوی نفوذ آمریکا را بگیرند، بلکه آنها یک حرکت سمبلیک انجام می‌دهند که اساسا روشی است که ترک‌ها اخیرا پیگیری می‌کنند و با اقدامات آمریکا که برخلاف منافع مسلمانان در کل جهان است سعی می‌کنند حداقل به صورت شفاهی مخالفت کنند. این مساله در سطح جهان و بین کشورهای اسلامی جایگاه ترکیه را ارتقا داده است. ترکیه امروز خودش را یک بازیگر بین‌المللی می‌‌بیند. این دوره جدیدی از حیات سیاسی ترکیه بعد از فروپاشی عثمانی است. بدان معنا که ترکیه دوباره در مسائل بین‌المللی دخالت کرده و سعی می‌‌کند بین مسلمانان جایگاه جدیدی داشته باشد.
این‌طور نیست که جلوی آمریکا ایستاده باشند و بخواهند مخالفت جدی داشته باشد، اما مخالفت خود را در سطح شفاهی و در حد ادبیات دیپلماتیک مطرح می‌‌کند. نمی‌توان انتظار داشت که اینها به تیرگی روابط ترکیه و آمریکا بینجامد. چرا که ترکیه به همان اندازه که نسبت به شرق انعطاف دیپلماتیک نشان می‌دهد نسبت به غربی‌ها هم انعطاف دارد و با تدبیر عمل می‌کند. اما ترکیه این مساله را هم می‌داند که اولین عارضه جانبی حضور نظامی آمریکا در هر نقطه‌ای تقویت افراط‌گرایی است و این افراط‌گرایی بستر بسیار مناسبی در ‌آسیای میانه دارد، به خصوص تاجیکستان و ازبکستان و حتی قرقیزستان که شاهد بودیم چند سال پیش گروه‌های اسلامی همسو با طالبان در این منطقه ظهور کردند.
این مساله منافع اقتصادی ترکیه را در این منطقه به خطر می‌اندازد و در نهایت در بعد وسیع‌تر ممکن است به درگیری شیعه و سنی بینجامد که باز ترکیه از این موضوع در هراس است، چرا که ترکیه می‌داند مساله شیعه و سنی تنها مساله ایران و عربستان نیست و ترکیه هم با جمعیت نامعلوم ولی قابل توجهی از شیعیان می‌تواند قربانی این مسائل باشد. بنابراین به طور کلی امروز منافع ترکیه بسیار گسترده تعریف می‌شود.
* در چنین شرایطی روابط ترکیه و آمریکا را چگونه می‌توان تعریف کرد و به نظر شما این روابط امروز چه شرایطی دارد؟
** به طور سنتی آمریکا همواره به یک هم‌پیمان شش دانگ در منطقه احتیاج دارد. در دوران پیش از انقلاب ایران این نقش را برای آمریکا بازی می‌کرد. پس از انقلاب برخی از کشورهای عربی مانند مصر و عربستان و حتی پاکستان سعی کردند این نقش را بازی کنند، اما هیچ‌کدام از آنها پتانسیل‌های دیپلماتیک نداشتند.
آمریکا امروز می‌خواهد دوباره این متحد را در منطقه برای خود ایجاد کند. از سوی دیگر به نظر می‌رسد اوباما درست احساس کرده بود که ترک‌ها به واسطه تغییرات سیاسی اخیر و رشد اسلام‌گرایی ممکن است که از آمریکا دور شوند. بنابراین بسیار هوشیارانه سعی کرد تا روابط خود با ترک‌ها را حفظ کند. در نهایت ترکیه امروز بین کشورهای اسلامی بیش از دیگران مورد وثوق است. هر چقدر هم که ترک‌ها از ادبیات ضد آمریکایی‌ استفاده کنند باز هم به دلیل دیپلماتیک بودنشان از مصر و عربستان که یک حکومت دیکتاتوری دارند و مشروعیت سیاسی ندارند، گزینه بهتری هستند.
آمریکا می‌تواند هم از ترکیه به عنوان اهرمی برای ایجاد موازنه در مقابل ایران استفاده کند و هم اینکه به هر صورت از همراهی ترکیه در مسائل عراق و فلسطین استفاده کند چرا که امروز ترکیه دارای یک موقعیت بسیار خاص است. هم با ایران رابطه خوبی دارد و هم با رژیم صهیونیستی روابط دیپلماتیک دارد و هم با غرب و آمریکا.