چاره‌اندیشی برای چهارمین رکن مردمسالاری

از آقای انصاری، پرسیدیم‌: آیا در حال حاضرتعریف جامعی از اخلاق مطبوعاتی و رسانه‌ای وجود دارد؟ که وی گفت : متأسفانه خلأ تعریفی در این زمینه وجود دارد. این‌که اخلاق رسانه‌ای در جمهوری اسلامی ایران چه تعریفی دارد و الگوی روزنامه‌نگاری اسلامی باید چطور باشد، به‌طور مشخص چنین الگوهایی وجود ندارد. طی سال‌های اخیر مطالعات و فعالیت‌هایی که در دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها صورت گرفته تا حدودی تلاش کرده است این خلأها را پر کند.
تألیف، ترجمه و انتشار بیش از 300 عنوان کتاب در زمینه حقوق مطبوعات و حقوق رسانه‌ای، مطالعات تطبیقی و تمام تلاش‌هایی که صورت می‌گیرد قصد داریم در نهایت به اینجا ختم شود که با هرگونه تفکر و هر نوع فعالیتی نباید اجازه دهیم از مدار اخلاق خارج شویم. اما در مجموع قبول دارم که این خلأ در حال حاضر احساس می‌شود و دولت و NGO‌ها باید بیشتر از قبل برای رفع این مشکل وارد عمل شوند.
وی در پاسخ به این سؤال که «چه عاملی باعث می‌شود بداخلاقی‌های رسانه‌ای در مطبوعات گسترش یابد؟» گفت:یکی از مهم‌ترین این دلایل شاید این باشد که ما دچار بی‌بصیرتی هستیم. حرف‌هایی بعضاً در مطبوعات شنیده می‌شود که پشتوانه علمی ندارند یا بسیاری از حرف‌های ما با عمل‌هایمان یکسان نیست. زمانی که ما دچار بی‌بصیرتی شده باشیم، اجازه می‌دهیم با قلم‌مان هر چیزی تولید شود.
نکته دوم کسب قدرتی است که امروز به اولویت رسانه‌ای تبدیل شده است و تقریباً می‌توانیم بگوییم ماکیاولی شده است. زمانی که کسب قدرت به هر قیمتی به اولویت رسانه‌ای ما تبدیل شود طبیعی است که نباید خیلی انتظار اخلاق و توسعه کیفی مطبوعات را داشته باشیم.
مثلاً بارها و بارها مواردی از این دست را دیده‌ایم فردی که چندین دوره کاندیدا شده و رأی نیاورده مدام اخبار دروغ علیه دولت منتشر می‌کند، اخباری که بدون پشتوانه واقعی در جامعه منتشر می‌شود. طبیعی است چنین فعالیت‌هایی در عرصه مطبوعات می‌تواند به راحتی به ایجاد بد‌اخلاقی‌های رسانه‌ای دامن بزند.
این کارشناس رسانه ای درباره تأثیر بداخلاقی‌ها بر حوزه فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، تصریح کرد: در واقع فعالان مطبوعات جزو نخبگان جامعه محسوب می‌شوند. ممکن است یک خبرنگار، یک مقاله‌نویس و یک دبیر فقط چند سطر مطلب بنویسد اما همان چند سطر را صد‌ها هزار نفر می‌بینند و می‌خوانند و تحت تأثیر قرار می‌گیرند. در واقع تولید یک کار فکری، کاری که با ذهن و فکر مردم در ارتباط است در نهایت منتقل می‌شود به لایه‌های اجتماعی و فرهنگی.
به همین دلیل است که رواج بی‌اخلاقی‌های رسانه‌ای در نهایت به رفتارهای مشارکتی نیز آسیب می‌زند. به عنوان مثال چرا فعالیت‌های سالم سیاسی، مشارکت در NGO‌ها و فعالیت‌های مشابه آن کمرنگ می‌شود چون فرهنگ مشارکت ضعیف است و این همان فرهنگی است که هنوز با گذشت 300، 400 سال از دوره استعمار اصلاح نشده است. باید بگوئیم این رفتارها همان میراث تلخ باقی مانده از دوران استعمار است.
حالا اگر فعالان رسانه‌ای و مطبوعاتی به هر علتی نتوانند یا نخواهند این فرهنگی که می‌رود تا به بی‌اخلاقی دامن بزند را اصلاح کنند به مرور میان فعالان مطبوعاتی که در واقع همان نخبگان اجتماعی نیز هستند شکاف عمیق و بی‌اعتمادی رواج می‌یابد.
انصاری در پاسخ به این سؤال که «مسئولیت‌های اجتماعی هیأت منصفه مطبوعات نسبت به بداخلاقی‌های مطبوعاتی چیست؟» تأکید کرد:اگر چنانچه خلأهایی در هیأت منصفه و قانون مطبوعات وجود دارد که نشان می‌دهد قوانین فعلی مطبوعات ما نیاز به بازنگری دارد تلاش داریم تمامی این خلأها، کاستی‌ها و نواقص در دستور کار سمینار چهارم قرار گیرد تا با یک کار علمی و زیربنایی و همکاری نهادهای مرتبط و مؤثر همچون وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی و مجلس شورای اسلامی به قانون جدید و بدون نقص و اصولی برای اجرا در عرصه مطبوعات برسیم.
مثل قانون نظام جامع رسانه‌ای که پیش‌نویس آن تهیه شده اما هنوز به مرحله تصویب و ابلاغ نرسیده و امیدواریم با اقدامات مؤثر و فضاسازی‌های مطلوب خود روزنامه‌ها این اقدام هر چه سریع‌تر در مجلس آینده به سرانجام برسد چرا که ما در حال حاضر با پدیده جدیدی به نام جنگ نرم و جنگ روانی در فضای سایبری مواجه هستیم که این موضوع ممکن است به آسیب‌های زیادی در حوزه رسانه منجر شود.
پس با توجه به تمام تجربیات تلخ و حوادثی که در ایامی مثل فتنه سال 88 دیدیم به خوبی می‌توان به این واقعیت پی برد که به راستی ما نیاز به تدوین نظام جامع رسانه‌ای و قانونی در زمینه رسانه‌ها داریم که آینده‌نگر باشد و با توجه به اقتضائات زمانه نیاز به بازنگری مدام نداشته باشد و در هر زمان و موقعیتی بتواند به نیازهای رسانه‌ای جامعه پاسخ دهد.
انـــصاری در ادامــه برگزاری چنین همایش‌ها و سمینارهایی را هم جهت با رفع نیازها و خلأهای فعلی در حوزه مطبوعات عنوان می‌کند و می‌گوید: «در واقع یکی از دلایل برگزاری سمینار چهارم بررسی مسائل و چالش‌های مطبوعات همین ضرورت‌های پیش‌رو در عرصه مطبوعات است چرا که با ورود رسانه‌های جدید در فضای مجازی نیز به هیچ عنوان نقش مطبوعات کمرنگ نمی‌شود. هنوز هم اعتبار مطبوعات چاپی نسبت به بسیاری از رسانه‌های دیگر بیشتر است.
در نتیجه در چنین شرایطی نیاز به همفکری و چاره‌گشایی برای رفع نواقص و مشکلات و کاستی‌های این عرصه بیشتر می‌شود. همین‌طور از تمام اساتید حوزه رسانه، صاحب‌نظران و روزنامه‌نگاران و فعالان دعوت می‌کنیم با شرکت در سمینار و ارسال مقاله برای همایش برای ارتقای سطح مطبوعات کشور همیاری و همفکری مؤثری داشته باشند.»
انصاری مدیرکل دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها درباره چهارمین سمینار بررسی مسائل و چالش‌های مطبوعات ایران در گفت‌وگو با خبرنگار اضافه کرد: «در واقع از بعد از انقلاب رسالتی تعریف شده است برای نظارت در حوزه فعالیت‌ها و عملکرد مطبوعات و خبرگزاری‌هایی که در حوزه تولید پیام و محتوا فعالیت می‌کنند. از سال1368 برای انجام کارهای پژوهشی و رفع موانع موجود دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها فعالیت خود را آغاز کرده است.
همچنین نخستین سمینار بررسی مسائل و چالش‌های مطبوعات در سال69 برگزار شد. دومین همایش با همین نگاه در خرداد77 و همایش بعدی در سال83 برگزار شد. در واقع بررسی این نکته بسیار حائز اهمیت است که مطبوعات ایران با عقبه طولانی که دارند در دهه70 به رشد کمی قابل توجه رسیدند.
در این دهه مطبوعات تنوع و رشد کمی قابل توجهی پیدا کردند ولی در مورد آنها پایش مناسبی صورت نگرفت. در دهه کنونی این رشد کمی باید بیشتر از قبل مورد پایش قرار بگیرد چرا که پایش‌هایی که تاکنون صورت گرفته چندان قوی نبوده لذا یکسری آسیب‌ها اضافه شد.»
او شبکه‌های جدید و ابزارهای نوین اطلاع‌رسانی را از جمله دستاوردهای دنیای مدرن در عرصه مطبوعات عنوان می‌کند و می‌گوید: «اگرچه روز به روز به تنوع و گستردگی مطبوعات اضافه می‌شود اما از شواهد امر پیدا است برای تقویت و رفع چالش‌ها و موانع آنچنان که مورد انتظار است کاری صورت نگرفته است که این موضوع لزوم یک حرکت گسترده‌تر از قبل را محسوس می‌کند.
مثلاً توجه به این موضوع خالی از لطف نیست که استان اصفهان دارای 5 عنوان روزنامه است که این نشان می‌دهد بسیاری از شهرهای بزرگ ما به لحاظ تعداد و تنوع نشریات مشکلی ندارند بلکه باید بیشتر از قبل به کیفیت و محتوای این انبوه نشریاتی که در گذشته وجود نداشته است پرداخته شود چرا که در غیر این صورت با مشکلات و موانع جدیدی روبه‌رو خواهیم شد.»
مدیرکل دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها همچنین در ادامه تصریح می‌کند: «سمینار چهارم مطبوعات با رویکرد علمی و پژوهشی و مطالعاتی و همچنین به دور از هرگونه جهت‌گیری سیاسی برگزار خواهد شد. نخستین نشست شورای سیاستگذاری این سمینار برگزار شد و در آن از صاحبنظران و پیشکسوتان حوزه مطبوعات جهت همفکری و تبادل نظر دعوت شد.
از اساتیدی همچون دکتر مولانا، معتمدنژاد، فرقانی، محسنیان راد، شکرخواه، کوثری، آزاد ارمکی و اساتید سه دانشگاه فعال در حوزه ارتباطات یعنی دانشگاه تهران، امام صادق‌(ع) و علامه طباطبایی برای ارائه مقالات، نظرات و همفکری برای سمینار چهارم مطبوعات دعوت شد.»
انصاری درباره اهداف برگزاری این سمینار می‌گوید: «چهارمین سمینار چالش‌ها و مسائل مطبوعات ایران با چهار هدف اصلی دنبال می‌شود. یک؛ تلاش برای شناخت و تعیین مسائل و معضلات و چالش‌های توسعه کیفی مطبوعات و برنامه‌ریزی راهبردی برای موضوعاتی چون اخلاق رسانه‌ای، اخلاق حرفه‌ای خبرنگاری، حمایت‌های دولتی و راهکارهایی که اساتید در این خصوص برای 20 سال آینده اندیشیده‌اند. دو؛ تعریف نقش و کارکرد مطبوعات در رشد و پیشرفت ایران اسلامی و آخرین هدف، تلاش برای دکترین‌سازی و تولید ادبیات قوی برای فعالیت‌های آتی.»
او در ادامه مهم‌ترین چالش و آفت امروز مطبوعات را اخلاق عنوان می‌کند و می‌گوید: «در کنار سایر مسائل و مشکلات فنی، محتوایی و مالی که در روزنامه‌های امروز وجود دارد به نظر من یکی از بزرگترین مشکلات جامعه مطبوعاتی امروز ما عدم توجه کافی به اخلاق رسانه‌ای است.
یعنی اگر بارها این سؤال مطرح شود من باز هم می‌گویم اخلاق، اخلاق، اخلاق. واقعاً ما در فعالیت‌های امروز مطبوعاتی خودمان که باید مصداق روزنامه‌نگاری در نظام دینی و اسلامی باشد مظاهر بی‌اخلاقی زیادی می‌بینیم. سیاسی‌کاری‌های محض، دوقطبی‌کردن، دوقطبی دیدن، مسائل جناحی، حزبی و... به کاربردن کلمات و عبارت‌های نامناسب.