نگاهی به اهداف و اهمیت پدافند غیرعامل
پدافند غیرعامل؛ مدیریت بحران در عرصه دفاع
مینا تمدن
جنگ و خونریزی بر روی کره زمین پیشینهای به قدمت تاریخ بشر دارد. در هر جنگی طرفین تلاش میکنند علاوه بر کشتار نیروی انسانی طرف دیگر، زیرساختهای اقتصادی آن را نیز نابود سازند. یکی از شیوههای کاستن از حملات دشمن و حفظ جان خود و دیگران استفاده از دفاع غیرعامل است. دفاع غیرعامل به مجموعه اقدامات و فعالیتهایی گفته میشود که مستلزم به کارگیری جنگافزار نبوده و به نوعی معقولانهترین روش دفاعی است که سبب کاهش ورود خسارات مالی به تجهیزات و تأسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی و تلفات انسانی میشود.
پدافند غیرعامل علاوه بر این موارد سبب افزایش هزینههای نظامی کشور مهاجم نیز میشود و فواید حاصل از تهاجم را به تعداد زیادی کاهش میدهد؛ ضمن آنکه باعث حفظ امکانات کشور استفادهکننده از پدافند غیر عامل شده و به نوعی حفظ سرمایه محسوب میشود. پدافند غیرعامل شامل مقولاتی از قبیل ملاحظات و معیارهای فنی و مهندسی، امنیتی، اطلاعاتی، آموزشی و فرهنگسازی است.
آفند:
آفند در لغت به معنای«جنگ و خصومت» است (دهخدا، 1372، 126) و در واژگان نظامی معنای تهاجم را نیز داراست.
پدافند:
این مدخل در دهخدا موجود نیست؛ اما همانگونه که میدانیم«پد» از پیشواژگانی است که به کلمات معنای ضد و متضاد میدهد. بنابراین پدافند را میتوان «دفاع» معنا کرد.
عامل:
واژهای عربی و به معنای«کارکننده» است.
غیرعامل:
این واژه با ترکیب «غیر» ساخته شده است و «غیر» در زبان فارسی به معنی«نا» و «بی» است که چون بر سر اسم یا صفتی بیاید، آن را منفی میکند (دهخدا، 1372، 14901) و در اصطلاح نظامی به معنای دفاع غیر نظامی است. در نتیجه، پدافند غیرعامل (Passive Defense) مجموعه اقداماتی است که انجام میشود تا در صورت بروز جنگ، خسارات احتمالی به حداقل میزان خود برسد.
به بیان دیگر هر اقدام غیر مسلحانهای که موجب کاهش آسیبپذیری نیرویانسانی، ساختمانها، تأسیسات، تجهیزات، اسناد و شریانهای کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن شود، پدافند غیرعامل گفته میشود. هدف از اجرای طرحهای پدافند غیرعامل کاستن از آسیبپذیری نیروی انسانی و تاسیسات و تجهیزات حیاتی و حساس و مهم کشور با وجود حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعالیتها و خدمات زیربنایی و تامین نیازهای حیاتی و تداوم اداره کشور در شرایط بحرانی ناشی از جنگ است.
به عنوان مثال، از پدافند غیرعامل میتوان به استتار، اختفا و ایجاد سرپناه برای تاسیسات مهم و استراتژیک اشاره کرد. در پدافند عامل مثل سیستمهای ضدهوایی و هواپیماهای رهگیر، فقط نیروهای مسلح مسئولیت دارند. در حالی که در پدافند غیرعامل تمام نهادها، نیروها، سازمانها، صنایع و حتی مردم عادی میتوانند نقش موثری بر عهده گیرند.
اهمیت پدافند غیرعامل
همانگونه که گفته شد هر حمله دشمن با هدف نابودی داشتههای طرف مقابل صورت میگیرد و یکی از شیوههای دفاع، پدافند غیرعامل است. پدافند غیرعامل به مجموعه اقداماتی اطلاق میشود که نیاز به جنگافزار و تسلیحات نظامی ندارند و با اجرای آنها میتوان از وارد آمدن خسارت مالی به تاسیسات و تجهیزات حیاتی و حساس و مهم و نیز تلفات انسانی جلوگیری کرد یا میزان آن را کاهش داد.
در تمامی جنگها علاوه بر موجودیت ذخایر جنگی و سایر امکانات، نیروی انسانی از عمده امکانات هر جنگ به شمار میرود و دفاع غیرعامل در راستای حفظ امکانات و نیروی انسانی از طریق مکانیابی، استتار، اختفا، پوشش، ایمنسازی سازهها و اعلام خبر فعالیت مینماید. در این بخش به بررسی دفاع غیر عامل در دو زمینه «امکانات» و «نیروی انسانی» پرداخته میشود.
در زمینه امکانات با توجه به ارزبر بودن تسلیحات جنگی از قبیل موشک، هواپیما، کشتی جنگی و پلها لزوم پدافند غیرعامل در حفظ این امکانات ضروری به نظر میرسد؛ کما اینکه در جنگ دوم خلیج فارس تعدادی از بالگردهای عراقی با استتار خود در نخلستانها سالم ماندند یا با استتار برخی پلهای دجله، این پلها از خطر بمباران حفظ شدند.
در زمینه نیروی انسانی نیز جالب است بدانیم که گاه نیروی انسانی معتقد و متعهد قادر به جلوگیری از پیشروی لشکری از دشمن است. نمونه بارز آن را در حماسه دفاع خرمشهر از سوی جوانان و بر باد رفتن رویای تسخیر چند روزه این شهر از سوی رژیم بعثی شاهد بودیم. دفاع غیرعامل در زمینه نیروی انسانی به ما نحوه چگونگی حفاظت از خود در مقابل بمبارانها، موشکبارانها و تیرهای دشمن را میآموزد؛ نحوه مقابله با تبلیغات روانی دشمن را آموزش دهد و در نهایت عاملیت برای حفظ سرمایههای ارزشمند انسانی در گیر ودار نبرد.
شایستههای فرهنگی در پدافند غیرعامل
این مبحث اشاره به راهبردهایی دارد که طبق آن میتوان علاوه بر حفظ خودباوری به نوعی بازتولید فرهنگی در زمینه درک تهدیدهای دشمن و راههای مقابله با آن پرداخت. به عنوان نمونه، اگر بتوانیم فرهنگ استفاده از پناهگاه را در میان مردم به هنگام حملات هوایی یا موشکی دشمن نهادینهسازیم، به میزان قابل ملاحظهای از تلفات نیروی انسانی کاسته میشود؛
چراکه براساس محاسبات انجام شده، اگر یک بمب اتم در مرکز شهر منفجر شود و تمامی مردم در پناهگاه استاندارد باشند، میزان تلفات 24 هزار نفر و تعداد مجروحان 7 هزار نفر خواهد بود؛ در حالی که این میزان بدون پناهگاه به 70 هزار نفر میرسد. (کتاب ماه علوم اجتماعی به شماره 10؛ 30)همچنین است نظریه برخورد تمدنها که از سوی «هانتینگتون» عنوان شد و تمدن اسلامی را در این برخورد شاخص قرار داد. این امر سبب مباهات و هویتبخشی مسلمانان است.
این تمدن و فرهنگ اسلامی میتواند به منزله یک نیروی وحدت آفرین و مقوم اتحاد قلمداد شود؛ به عنوان عامل همبستگی و به نوعی قدرت نرم که سبب خودباوری، تمایز فرهنگی و اتحاد میشود. با توجه به تعریف فرهنگ که در ابتدای پـژوهـش بـدان اشـاره شـد، بـایـد بـا شناخت ویژگیها و هنجارهایی که در یک جامعه حاکم است، نسبت به طراحی اصولی چند برای مقابله با تهدیدهای دشمن و تعیین خطوط اصلی و فرعی پدافند غیرعامل اقدام کرد.
پدافند غیرعامل و ارتباط آن با رسانهها
اگر زمانی جنگبهطور مستقیم و فیزیکی رواج داشت، امروزه مقولات دیگری نیز بدان افزوده شده و آن مقوله فرهنگ است. استفاده از فـسـاد، ایـجـاد تـرس، جـاسـوس، جعل خبر، تـضـعـیف روحیه، مظلومنمایی، القای یأس، اعتباربخشی کاذب، تهدید، تطمیع، گسترش فساد، دروغنمایی به جای بیان حقیقت، توجیه، اقناع، ایجاد ناامنی روانی و دهها مورد دیگر از این دست که هر کدام به نحوی با فرهنگ مرتبط هستند، از حربههای جدید جنگ به شمار میآیند.
مسائل فرهنگی از آنچنان اولویتی در نبردهای امروزین برخوردارند که اولویت نخست امریکا در اشغال افغانستان و نبرد با طالبان، تسخیر و از کار انداختن ایستگاه رادیویی طالبان بوده است. امروزه سیطره رسانهها از شکل آموزشی و خبری خارج و کاربردهای نظامی بدان افزوده شده است. طرفین درگیر دانستهاند که علاوه بر منازعات فیزیکی میتوان از طریق رسانهها طرف درگیر را به انفعال، فرار، عقبنشینی یا حتی اسارت واداشت و این هزینهای به مراتب کمتر از درگیریهای فیزیکی داراست.
در عصر کنونی رسانههای بزرگ غربی با در انحصار داشتن شبکههای بزرگ اطلاعاتی که شبکههای اطلاعاتی کشورهای دیگر را تغذیه میکنند، گونهای امپریالیسم رسانهای ایجاد کردهاند که خواهی نخواهی افکار و تراوشهای فکری و سـمـت و سوی فرهنگی خود را به دیگر کشورها تزریق مینمایند.
به عنوان مثال، قدرت تبلیغاتی رسانههای غربی در زمینهتجارت آنچنان است که ساکنان برخی روستاها در مکزیک را با وجود درآمد اندکشان به این نتیجه رسانده است که بدون نوشابه نمیتوانند زندگی کنند و باید هر روز آن را مصرف نمایند. (پگاه، 1388، 35)برای حفظ نظم موجود در جامعه و مقابله با امواج رسانهای مغرضان، پدافند غیرعامل از اهمیتی بسیار برخوردار است تا با آمادهسازی ذهنی، روانی، روحی، اجتماعی و فرهنگی جامعه آسیبزایی عملیات رسانهای دشمن خنثی یا بیخطر شود.
نفوذ فرهنگی از طریق محصولات فرهنگی دیداری و شنیداری
امروزه هجوم و نفوذ فرهنگی از طریق سینما و تلویزیون به مراتب بیشتر از رسانههای مکتوب است. سینما و حواشی آن - بازیهای رایانهای- به آنچنان قدرت و سرمایهای بدل گشتهاند که صاحبنظران نمیدانند آن را هنر بنامند یا صنعت. قدرت قبولاندن ارزشها و ایدهها از سوی تصاویر چنان بالاست که حتی کشوری مانند فرانسه را نگران مورد هجوم واقع شدن فرهنگ فرانسوی بهخاطر سرازیر شدن فیلمهای امریکایی در کشورشان کرده بود.
(کالگر، 1384، 18)تکیه بر برخی نکات مثبت فرهنگی و تلاش در جهت قبولاندن آن نکات به فرهنگ، گاه حتی سبب تشویش تاریخی نیز میشود. به عنوان مثال، در جدیدترین فیلم ساخته شده درباره چـنـگـیـزخـان بـه نـام مـغول(Mongol) ما به تصویری همسردوست و عاشق از این شخصیت تاریخی برمیخوریم که صد البته جنبههای جوانمردی را نیز داراست؛
یا در فیلمی تحت عنوان «والکیری(valkyrie )» که به سوء قصد نافرجام سال 1944 به جان هیتلر میپردازد، جریان این سوء قصد به قدری بزرگنمایی شده و خاصیت حماسی یافته که نقش جنایات هیتلر در پشت آن کمرنگ شده است. طبیعی است که این فیلمها از آنچنان جذابیت بصری و آهنگی برخوردار هستند که ظرایف خاص فرهنگی خود را نیز از طریق مجذوب کردن مخاطب در تماشا منتقل میکنند.
سینماگران هالیوودی آنچنان در عرصههای گوناگون فرهنگی فعال بوده و هستند که حتی از ساخت آثاری با مضامین آخرالزمانی نیز رویگردان نبودهاند. (مهتدین، شماره 9، 56)اما در این میان بازیهای رایانهای جایگاه ویژهای دارند؛ چراکه نخست، مخاطب آنها را تمامی گروههای سنی از خردسالان تا کهنسالان دربرمیگیرد؛ دوم، سود بسیار سرشاری دارند. به عنوان مثال، سود فروش شرکتهای فعال در عرصه بازیهای رایانهای بالغ بر 30 میلیارد دلار بوده است (مسجد، شماره 133، ص 470) و سوم، بهسهولت قابل دسترسی هستند.
به عنوان نمونه، در نسخههای جدید بازیهای رایانهای «دلتافورس» شما به عنوان قهرمان بازی به نقاط مختلف جهان سر میزنید؛ از مبارزه با قاچاق مواد مخدر در کلمبیا گرفته تا مبارزه با تروریستها در ایران. مسئولیت جهانی با شماست. آری ایران، و بهطور دقیق جزیره خارک. در این بازی یکی از سختترین مراحل بازی، مبارزه با تروریستهای ایرانی است.
شما در سراسر جهان و در گیر ودار مبارزه با عناصر شـرور همواره با آدمهایی با لباس شخصی روبهرو هستید؛ اما به ایران که میرسید بایستی با نیروهای منظم نظامی که یـونـیـفـورم نـظـامـی خـاکی بر تن داشته و دارای چهرههای بسیجی و اسلامی هستند، مبارزه کنید. در یکی از مراحل این بازی، باید پس از درگیری با نیروهای ایرانی کامیونهایی را که به نظر حاوی مواد شیمیایی به نظر میرسند و از اسکورت محکمی هم برخوردارند، صحیح و سالم به تصرف خود درآورید و بدون اینکه آسیبی ببیند، به منطقه امن مورد نظر برسانید.
در همین سری بازیها گاهی لازم است شما به منطقه خوزستان بروید. (همان، ص 48)این نمونه و بسیاری نمونههای دیگر مانند بازی«سام ماجراجو» یا بازی «آیین قاتل» بهوضوح روح و روان و فرهنگ کشورها را نشانه رفتهاند؛ بهطوری که میتوان این بازیها را دارای شاخصهای زیر دانست:
تجاوز امریکا به کشورهای دیگر انساندوستانه است.
کشورهای دیگر نهاد شرارت و بر هم زننده صلح هستند.
شما به عنوان یک امریکایی منجی جهان هستید.
این عوامل دست به دست هم داده و نقش دفاع غیرعامل را در برابر این هجمهها بارزتر میسازد. گذشته از نقش مسئولان فرهنگی درباره بیاثر ساختن این بازیها و فیلمها به طرق گوناگون، با دفاع غیرعامل میتوان ضمن برشمردن امتیازات فرهنگ خودی، زمینه مرعوب نشدن در برابر این هجمهها را فراهم آورد، پوچ بودن آنها را نشان داد و از همه مهمتر تمایزهای مثبت فرهنگ اسلامی - ایرانی را برجستهتر کرد.
نقش عملیات روانی
استفاده از عملیات روانی یک عامل تاثیرگذار در پدافند غـیـرعـامـل اسـت. ایـن عـمـلـیـات را میتوان حتی در حین درگیریهای نظامی نیز به کار بست. این شیوه دفاع علاوه بر آنکه کمهزینه و بسیار تاثیرگذار است، دارای قدرت اقناع بسیاری نیز است. تاثیر عملیات روانی در جبهه خودی شامل بالا بردن انگیزه دفاعی، تقویت روحیه مردم، دادن نوید پیروزی و... و در جبهه دشمن شامل تضعیف روحیه نظامیان دشمن، قبولاندن شکست به آنان، ارایه چهرهای قوی و قدرتمند از نیروهای خودی به دشمن و... است.
در زمینه تاثیر تبلیغات روانی به عنوان مکمل فعالیتهای عملیاتی دو نمونه خارجی و داخلی عنوان میشود: در تهاجم امریکا بـه عـراق برای موجه جلوه دادن این تهاجم، دستگاههای سخنپراکنی امریکا صدام را به گرگی تشبیه کردند که به جان مردم عراق افتاده است یا «بوش» در سخنان خود صدام را به هیتلر تشبیه کرد که تشبیهی ملموس و تاثیرگذار برای مردم امریکا بود.
این نشریات و سایر بنگاههای خبری همچنین بارها از سبعیت نظامیان عراقی در جریان تهاجم به کویت از قبیل بیرون انداختن کودکان از گهوارهها یا قطع دستگاه دیالیز بیماران کلیوی در بیمارستانها داد سخن دادند. در زمینه داخلی نیز در جریان تجاوز نظامیان انگلیسی و دستگیری آنان از سوی ایران، این نظامیان پس از آزادی ادعا کردند که از سوی ایران مورد آزار و بدرفتاری واقع شدهاند؛ اما انتشار بهموقع عکسها و فیلم آنان که در حال بازی و تفریح یا تماشای تلویزیون بودند، از بروز این تبلیغات منفی علیه ایران بهدرستی جلوگیری کرد.
نقش سازهها در پدافند غیرعامل
در جـنـگهـای امـروزی و در سـیـسـتـمهـای کـنـترل و فرماندهی، شیوه جدیدی از جنگ طرحریزی شده است. در این جنگها سعی میشود با کمک فناوریهای نوین اطلاعاتی، کسب اطلاعات از ستون پنجم و تخلیه اطلاعاتی افراد دستگیر شده، ضمن شناسایی مراکز مهم و زیرساختهای اقتصادی، نظامی و صنعتی به هدفگیری و انهدام آنها اقدام شود.
این امر با ایجاد یأس و ناامیدی موجب قطع ارتباط مرکز فرماندهی و پشتیبانی با نیروهای خط مقدم نیز میشود. در جنگ اخیر امریکا با عراق که به اشغال این کشور منجر شد، واحـــدهـــای اطـــلاعـــاتـــی امریکا ضــمـــن شـنــاســایــی زیرساختهای عراق اقدام به بمباران و موشکباران بسیار گسترده این کشور کردند تا جایی که برخی نـقــاط ایـن مـراکـز بـه تـلـی از خـاک بـدل شد.
بنابراین عملیات آفندی دشمن در جـنــــگهــــا شــــامــــل ســــازهها و اسـتـحـکـامـات نـیـز میشود و پـدافـنـد دربرگیرنده استفاده از جنگافزارها برای خنثی کردن یا کـا سـتـن از اثـرات و نـتایـج عملیات خـصـمـانـه هـوایـی، زمـیـنـی، دریـایـی و سایر عملیاتها است. پدافند غیرعامل نیز شامل اقدامات غیرمسلحانهای است که کاهش آسیبپذیری نیروهای انسانی، ساختمانها، تجهیزات، راهها و بهطور کلی سازهها را به دنبال دارد.
پدافند غیرعامل درباره سازهها را میتوان شامل استتار، اختفا و پوشش ذکر کرد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
