یلتسین، رئیس‌جمهور تاریخ‌ساز

سیدکاظم رضایی

درگذشت بوریس یلتسین، نخستین رئیس‌جمهوری فدراسیون روسیه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های جهان داشت. وی در سن 76 سالگی در اثر عارضه قلبی درگذشت.

یلتسین پس از تاریخ 70 ساله شوروی کمونیستی، برای نخستین‌بار در یک انتخابات به قدرت رسید و پست خود را به وراثت نگرفت. ولادیمیر پوتین، جانشین یلتسین در ستایش وی گفت: «روسیه را وارد مرحله‌ای کرد که در آن قدرت به مردم تعلق دارد.» مقامات بسیاری از کشورها نیز از بوریس یلتسین به عنوان «چهره‌ای تاریخ‌ساز» یاد کردند. یلتسین از رهبران حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی بود اما در سال 1990 میلادی به دلیل بالا گرفتن اختلاف با آنها از این حزب خارج شد. وی نقش محوری در فروپاشی نظام اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی داشت. بوریس یلتسین بین سال‌های 1991 تا 1999 ریاست جمهوری فدراسیون روسیه را بر عهده داشت. وی در 31 دسامبر 1999 میلادی از مقام خود استعفا داد و کفیل ریاست جمهوری روسیه را به ولادیمیر پوتین، نخست‌وزیر وقت این کشور منتقل کرد که در نهایت در انتخابات مارس 2000میلادی جانشین یلتسین شد. از یلتسین به دلیل مخالفت با نظام متمرکز کمونیستی شوروی، تلاش برای احیای آزادی‌های مدنی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در روسیه و همچنین نقش وی در پایان دوره جنگ سرد بین بلوک شرق و غرب، تجلیل می‌شود. برخی یلتسین را منادی اصلاحات دموکراتیک و آزدسازی اقتصادی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی می‌دانند. حتی راویل عین‌الدین، رئیس شورای مفتی‌های روسیه معتقد است: «یلتسین در تصویب قانون آزادی مذاهب در روسیه و امکان پیروی آزادانه مسلمانان از حضرت محمد(ص) نقش محوری ایفا کرد.» اما واقعیت این است که اصلاحات بوریس یلتسین به دنبال تاریخ 70 ساله شوروی کمونیستی انجام گرفت که دوره گذر به تاریخ روسیه بود و با هدف تحکیم ثبات و وحدت در کشور دنبال شد. میخائیل گورباچف، آخرین رهبر اتحاد جماهیر شوروی معتقد است: «یلتسین اقدامات بسیار مهمی برای روسیه انجام داد اما مرتکب اشتباه‌های متعددی نیز شد. منتقدان سیاست‌های یلتسین معتقدند وی که خود منادی دموکراسی بود، در پی جنگ قدرت با کمونیست‌ها در سال 1993 فرمان حمله ارتش به پارلمان را صادر کرد. وی همچنین ارتش روسیه را در سال‌های 1994 به بهانه سرکوب جدایی طلبان چچن روانه این جمهوری کرد که به دنبال آن هزاران سرباز روسی و غیرنظامیان چچنی کشته و زخمی شدند و سرانجام نیروهای روسیه به ناچار در سال 1996 از چچن عقب‌نشینی کردند.

بوریس یلتسین به ویژه در اواخر دوره ریاست جمهوری خود با تغییرات پی در پی در دولت، باعث بی‌ثباتی سیاسی و اجتماعی در روسیه شده بود و منتقدان از وی به عنوان عاملی برای رکود شدید این کشور نام می‌برند. سیاست‌های اقتصادی یلتسین باعث ایجاد بوروکراسی، تشکیل گروه کوچکی از ثروتمندان و کاهش شدید سطح زندگی در دهه 1990 میلادی شد. منتقدان یلتسین همچنین معتقدند سیاست‌های وی در بعد سیاست خارجی باعث شده بود که روسیه از یک کشور مقتدر در جامعه بین‌المللی به کشوری وابسته به غرب تبدیل شود. اکثر مردم روسیه به اصلاحات بوریس یلتسین نظر منفی دارند. در واقع یکی از دلایل استعفای ناگهانی یلتسین از سمت ریاست جمهوری روسیه در آخرین روزهای کاری، نارضایتی مردمی بود. موقعیت متزلزل گروه‌های لیبرال در جامعه امروز روسیه نیز نتیجه اصلاحات دوره یلتسین است. در واقع به رغم اقدامات مهم بوریس یلتسین، مردم روسیه در انتخابات متعدد پس از وی به چهره‌های تمرکزگرا و مقتدر نظیر پوتین و هواداران وی روی آورده‌اند.