در جستجوی نظام فکری اسلام (بخش سوم)

اخلاق در قرآن
اما در تبیین نگاه آیت الله مصباح به مباحث «اخلاق در قرآن» باید گفت، نوع تقسیم‌بندی ایشان از مباحث اخلاقی کاملاً متفاوت با سایر علمای اخلاق است. ایشان پس از اشاره به تقسیم‌بندی مرسوم موضوعات اخلاقی، خود مدل دیگری را پیشنهاد می‌دهند. ایشان معتقدند غیر از برخی مفاهیم کلی، همه مفاهیم اخلاقی- یعنی هرآنچه با فعل اختیاری انسان مرتبط است- در ذیل یکی از سه عنوان زیر قابل بررسی است:
1- آن دسته از افعال اختیاری که انسان در رابطه مستقیمش با خداوند انجام می‌دهد و تحت عنوان «اخلاق الهی» از آنها یاد می‌شود. مانند یاد خدا، توجه به خدا، خشوع و خوف از خدا، رجاء،‌ایمان به خدا و ... که عباداتی بر اساس آنها انجام می‌شود مثل نماز، روزه و غیره.
2- آن دسته از افعال اختیاری که اصالتاً مربوط به رابطه انسان با خودش است گرچه بسته به انگیزه و نیت انجام آن می‌تواند با خداوند هم ارتباط پیدا کند. از این بخش به «اخلاق فردی» یاد می‌شود. استاد مصباح در دو فصل ابتدایی این بخش به بحثی کاملاً روانشناسانه از ابعاد و ویژگی‌های هرم نفس و امیال و گرایشات اصلی نفس پرداخته‌اند و سپس در فصول آینده ضمن بررسی قرآنی این امیال نفسانی به چگونگی جهت‌دهی آنها به سمت اهداف الهی پرداخته‌اند.
این امیال که هر یک در بخشی از این کتاب بررسی تفصیلی و قرآنی شده‌اند عبارتند از: «حب بقاء و میل به جاودانگی»، «کمال‌طلبی» که خود در دو میل نیرومند بروز می‌کند که عبارتنداز «قدرت‌‌طلبی» و «حقیقت‌جویی» و آخرین میل بررسی‌شده در این موضوع «لذت‌جویی و سعادت‌خواهی» است. ایشان در بررسی هر یک از این امیال، با نگاهی کاملاً‌روانشناسانه، مبانی روان‌شناسی اسلامی را از آیات قرآن استخراج کرده‌اند.
استاد مصباح پس از بررسی هر یک از این امیال نفسانی و ارائه راهکارهای قرآنی برای جهت‌دهی صحیح آنها، به بررسی مصادیقی از میل «لذت‌جویی و سعادت‌خواهی» پرداخته‌اند که در بدن یا روح انسان ظهور و بروز پیدا می‌کنند. تجلیات میل لذت‌جویی و سعادت‌خواهی که هریک در بخشی از کتاب، بررسی قرآنی و روانشناسی شده اند اینگونه‌اند:
الف) غرائزی مانند میل به خوردن و آشامیدن، غریزه جنسی، لباس و مسکن و مرکب؛ همه این‌ مصادیق مواردی است که به‌طور خاص در بدن و ظاهر انسان ظهور پیدا می‌کنند.
ب)جمال‌دوستی؛ در این بخش به بررسی آیاتی از قرآن که به گرایش انسان به زینت و جمال اشاره می‌کنند پرداخته شده است. در این قسمت نیز مصادیقی از میل لذت‌طلبی که در ظاهر انسان ظهور می‌یابد بررسی شده‌اند.
ج) عواطف؛ در این بخش به احساساتی که در ارتباط با یک موجود ذی‌شعور دیگر در نفس انسان تحقق می‌یابد، پرداخته شده است و چگونگی جهت‌دهی و کنترل آنها با استناد به آیات قرآن بررسی گردیده است. این مصداق از میل به لذت‌طلبی، در روح انسان ظهور و بروز دارد.
د) احساسات و انفعالات؛ در این بخش نیز به مباحثی مانند غم و شادی، پشیمانی، خشم و خشنودی، ترس، امنیت، یأس و امید پرداخته شده و ریشه‌های روانی بروز این حالات در انسان با استناد به آیات قرآن، استخراج شده است. این مصداق از میل به لذت‌طلبی، هم در روح و هم در بدن ظهور و بروز می‌یابد.
نکته‌ای که تأکید دوباره‌ای می‌طلبد این است که استاد مصباح یزدی در جای‌جای مباحث اخلاق فردی و حتی در دیگر مباحث اخلاقی و یا بعضاً در مجلد انسان‌شناسی، مبانی روان‌شناسی اسلامی را از آیات قرآن استخراج کرده‌اند. به جرأت می‌توان گفت این نوع نگاه موضوعی به قرآن در هیچ جای دیگری یافت نمی‌شود. لازم به ذکر است که در میان سایر کتب اخلاقی آیت الله مصباح یزدی نیز نمی‌توان به این نوع تحلیل روانشناسانه آیات قرآن دست یافت.
3- اما پس از اخلاق الهی و اخلاق فردی، بخش سوم از اخلاقیات انسان، آن دسته افعال اختیاری است که انسان در رابطه خود با دیگران انجام می‌دهد که «اخلاق اجتماعی» نامگذاری شده است. آیت الله مصباح یزدی در این بخش، با نگاهی جامعه‌شناسانه به تفسیر آیات مربوط به اخلاق اجتماعی پرداخته‌اند.
بخشی از مباحث مطرح‌شده در این کتاب عبارتند از: ارزش زندگی اجتماعی، همبستگی اجتماعی، عواطف اجتماعی و کنترل آن، عدالت و ظلم، اصلاح و افساد، وفای به عهد، حسد، نفاق، هر آنچه مربوط به گفت و شنود می‌شود مانند: دروغ و غیبت و امر به معروف و نهی از منکر و ...، هر آنچه مربوط به آداب و معاشرت می‌شود مانند: سلام کردن، اجازه خواستن، نجواکردن و ...، آن دسته از اخلاقیات مالی که در ارتباط با دیگران تعریف می‌شود مانند انفاق، ربا، خوردن مال یتیم و ...، آن دسته از اخلاقیاتی که در ارتباط با خانواده و در درون محیط خانه تعریف می‌شوند مانند رابطه همسران با یکدیگر، رابطه فرزندان با والدین و ...
نکته مهم این است که بر خلاف روش مرسوم کتب اخلاقی که در آنها موضوعاتی مانند آنچه در بالا ذکر شد، در زمره اخلاق فردی بحث می‌شود و بعضاً به توصیه‌ها یا روایات اخلاقی در مذمت یا مدح آنها و ترس از عقوبت یا امید به پاداش در نتیجه انجام آنها اکتفا شده و یا به راههای جلوگیری از ورود آنها به نفس و یا چگونگی خروج آنها از نفس انسان اشاره شده است، اما استاد مصباح یزدی علاوه بر این نگاه مرسوم، که در جای خود مفید و ارزشمند است، با استناد به آیات قرآن به عوارض اجتماعی و راههای پیشگیری و جلوگیری از گسترش اجتماعی آنها، و یا در مورد اخلاقیات خوب اجتماعی به راههای گسترش آنها در جامعه اشاره فرموده‌اند.
یعنی از نظر ایشان اولاً چنین مبحث اخلاقی باید در ذیل اخلاق اجتماعی طبقه‌بندی و بررسی شوند نه اخلاق فردی و ثانیاً علاوه بر روش بحث مرسوم کتب اخلاقی، باید با نگاهی جامعه‌شناسانه به تفسیر آیات مربوط به آنها پرداخت و مبانی و بعضاً جزئیات جامعه‌شناسی اسلامی را از آیات قرآن استخراج کرد. لازم به ذکر است که ایشان در پایان مجلّد اخلاق اجتماعی در قرآن، فصلی را نیز به اخلاق بین‌المللی اختصاص داده‌اند که در واقع شعبه‌ای از همان موضوع اخلاق اجتماعی است.
در پایان بررسی این سه بخش از موضوع اخلاق در قرآن بیان چند تذکر ضروری است. اول اینکه برخی از مفاهیم اخلاقی، مفاهیم عامّی هستند که با هر سه نوع اخلاق الهی و فردی و اجتماعی مرتبط هستند مانند: موضوع نیت، عوامل کلی سقوط اخلاقی مثل دنیا، شیطان و نفس، چگونگی تحصیل ارزشهای اخلاقی، ملاک ارزش اخلاقی در اسلام و ...؛ این نوع مفاهیم عام اخلاقی پیش از ورود به مباحث اخلاقی در مجلّد اول بررسی و تبیین شده‌اند.
نکته دوم اینکه با وجود هم‌پوشانی برخی مفاهیم اخلاقی، در این سه بخش سعی شده است تا حدّ امکان مرز موضوعات از هم تفکیک شده و هر یک در جای مناسب خود بحث شود. مثلاً ‌موضوع «غریزه جنسی» از یک جهت مسأله‌ای فردی و از جهت دیگر مسئله‌ای اجتماعی است و یا مسئله «مال» که از یک جهت علاقه به مال مربوط به گرایشات نفسانی انسان بوده و در زمره اخلاق فردی بحث می‌شود اما از جهات دیگری نیز بسیاری از اخلاقیات مالی در ارتباط با دیگران تعریف شده و مربوط به اخلاق اجتماعی می‌شود.
آیت الله مصباح یزدی در این زمینه می‌فرمایند: «تقسیم کردن اخلاق به اخلاق فردی و اخلاق اجتماعی در واقع بر اساس موضوع‌ها و متعلقات آنهاست. در اینکه اخلاق ریشه روانی دارد و سرچشمه‌اش در مبادی نفسانی و انگیزه‌های روانی افراد است فرقی بین اخلاق فردی و اجتماعی نیست. (اخلاق در قرآن/ج3/ص203)
جامعه و تاریخ در قرآن
پیش از این بیان شد که مخاطب حقیقت‌جوی ما که در پی دستیابی به زندگی سعادتمندانه اخروی است، با مطالعه بخش قرآن‌شناسی درمی‌یابد که هدف از نزول قرآن هم تزکیه و تعلیم فردی بوده و هم جامعه‌سازی و باید این هدف تحقق پیدا کند تا هم فرد و هم جامعه به سعادت و کمال برسند. در تحقق هدف اول ضرورت بررسی موضوع اخلاق در قرآن پدید می‌آید. اما برای تحقق اهداف دوم باید ابتدا ویژگیهای جامعه آرمانی اسلامی از نظر قرآن تبیین شود. در اینجا ضرورت بررسی موضوع «جامعه و تاریخ در قرآن» پدید می‌آید.
همانگونه که در مباحث گذشته ملاحظه شد، آیت الله مصباح یزدی در ضمن برخی از موضوعات قبل مانند «راهنماشناسی در قرآن» و یا «اخلاق اجتماعی در قرآن» برخی از مبانی و جزئیات جامعه‌شناسی اسلامی را از آیات قرآن استخراج کرده‌اند. اما ایشان در مجلّد «جامعه و تاریخ در قرآن» به اصول کلی جامعه‌شناسی اسلامی پرداخته و نظرات قرآن را در این باره بیان فرموده‌اند.
آیت‌الله مصباح مباحث مطرح‌شده در این موضوع را اینگونه فهرست می‌کنند: «سه بخش از بخشهای دوازده‌گانه کتاب به فلسفه علوم اجتماعی مربوط است و در آن از مفهوم جامعه، اصالت فرد یا جامعه و قانون‌مندی جامعه سخن گفته شده است. بخشهای بعدی به ترتیب شامل این مباحث است: تأثیر جامعه بر فرد، تأثیر فرد در جامعه، نقش تفاوتها در زندگی اجتماعی، نهادهای جامعه، دگرگونی‌های اجتماعی، تعادل و بحران و انقلاب، جامعه آرمانی و سنت‌های الهی در تدبیر جوامع.»
آیت‌الله مصباح در ابتدای این کتاب، به نقد مبانی جامعه‌شناسی غربی پرداخته‌اند و سپس در ادامه اصول کلی جامعه‌شناسی اسلامی را از آیات قرآن استخراج و بر اساس این اصول، ویژگیهای جامعه آرمانی مورد نظر اسلام را تبیین فرموده‌اند.          ادامه دارد...