بررسی عوامل جذب سرمایه‌گذاری خارجی

تـعـریف سرمـایه‌گذاری مستقیم خارجی
تـعریـف‌های مـختـلـفی از سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی وجود دارد، اما عمومی‌ترین آن، تعریف کنفرانس ملل متحد برای تجارت و توسعه (آنکتاد) است. بر مبنای این تعریف سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی عبارت است از سرمایه‌ای که متضمن مناسبات درازمدت و منعکس‌کننده کنترل و نفع مستمر شخصیت حقیقی یا حقوقی مقیم یک کشور در شرکتی خارج از موطن سرمایه‌گذار باشد. ‏
در این نوع سرمایه‌‌گذاری، سرمایه‌‌گذار سهام واحد تولیدی را خریداری می‌کند و در مالکیت آن سهیم می‌شود و می‌تواند به مدت نامحدود مالک سهام خود باشد. همچنین، به سرمایه‌گذار اجازه فروش کالا و خدمات تولیدی در داخل و خارج داده می‌شود. ‏
سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در دوره 1381ـ 1378 از یک روند افزایشی برخوردار بود، به‌طوری که از حدود 16 میلیون دلار در سال 1378 به 6/3 میلیارد دلار در سال 1381 افزایش یافت.
افزایش چشمگیر ورود سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در سال 1381 را می‌توان تاحدود زیادی ناشی از تصویب قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذاری خارجی در خرداد این سال دانست. میزان این نوع سرمایه‌گذاری در سال 1382 کاهش یافت (حدود 7/2 میلیارد دلار) اما پس از آن دوباره تا سال 1384 از روند افزایشی برخوردار شده، به‌طوری‌که مقدار آن در پایان سال 1384 به حدود 1/3 میلیارد دلار رسید.
همچنین براساس آخرین آمارهای آنکتاد، ایران در سال‌های 1388 و 1389 به لحاظ ورود سرمایه مستقیم خارجی بین کشورهای آسیای جنوبی پس از هند، مقام دوم را به دست آورده است.بررسی سهم ورود سرمایه مستقیم خارجی به ایران هم حاکی از بهبود آن پس از سال 1381(تصویب قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذاری خارجی) بوده است. این سهم در سال 1381 بسیار ناچیز بوده (درحد 001/0 درصد) که مقدار آن در سال 1388 و 1389 به ترتیب 25/0 درصد و 29/0 درصد گزارش شده است.
عوامل مؤثر بر سرمایه‌گذاری خارجی ‏
سرمایه‌گذاران خارجی، مناطق و کشورهایی را برای سرمایه‌گذاری انتخاب می‌کنند که برای آنها جذابیت لازم را داشته باشد.
در کنار وجود شرایط مطلوب اقتصادی، سیاسی، حقوقی و مانند آن که از عوامل مهم در جذب سرمایه‌گذاری خارجی محسوب می‌شوند، یکی از شیوه‌هایی که امروزه به منظور تحرک بیشتر سرمایه‌گذاران خارجی به امر سرمایه‌گذاری از جانب کشورهای در حال توسعه و کشورهای صادرکننده سرمایه به کار گرفته می‌شود استفاده از مشوق‌‌های مالی است.
این مشوق‌ها می‌توانند از طریق جذاب‌تر کردن محیط‌ سرمایه‌گذاری، ریسک سرمایه‌گذاری را برای سرمایه‌گذاران خارجی کاهش دهند، تخفیف‌ها و معافیت‌های مالیاتی، برقراری نرخ‌های پایین برای استفاده از خدمات شهری، کاهش عوارض گمرکی و محدودیت‌های ارزی و تخفیف کنترل بر دارایی‌ها و تسهیل فرآیند‌های اداری، مواردی از چنین مشوق‌هایی محسوب می‌شوند.‏
در مجموع می‌توان گفت سرمایه‌گذاری به مجموعه متنوعی از عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و حتی فرهنگی بستگی دارد.
بازده مورد انتظار و ریسک سرمایه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذاری به ترتیب مهم‌ترین عامل جذب و بازدارنده سرمایه‌گذاری خارجی محسوب می‌شوند. سیاست‌های مالیاتی (معافیت‌ها و تخفیف‌های مالیاتی)، مقررات دولت‌ها نظیر تسهیلات مالی یارانه‌ای، ترجیحات و اولویت‌های انحصاری مثل اعطای حقوق انحصاری، موانع تجاری کم و تعرفه‌های معقول، زیرساخت‌ها، سوخت و انرژی کم‌هزینه، ثبات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی؛ کیفیت قوانین و مقررات اجرایی از جمله قوانین قضایی، اقتصادی و وجود یک فرهنگ پذیرای جذب سرمایه‌گذاری خارجی از دیگر عوامل موثر بر سرمایه‌گذاری خارجی هستند.‏
تأثیر تصویب قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذاری خارجی
با تصویب قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذاری خارجی در سال 1381 بسیاری از موانع و محدودیت‌های قبلی جذب سرمایه‌گذاری خارجی مرتفع شد، حوزه فعالیت سرمایه‌گذاران خارجی گسترش یافت، روش‌های جدید سرمایه‌گذاری به رسمیت شناخته شد و یک تشکیلات واحد با نام مرکز خدمات سرمایه‌گذاری خارجی برای جلب سرمایه‌گذاران ایجاد شد.
در این قانون، سرمایه‌گذاری خارجی علاوه بر تأمین‌کننده منابع مالی از جنبه‌های دیگر نظیر ایجاد زمینه ارتقای بهره‌وری، انتقال تکنولوژی از خارج، توسعه مهارت و مدیریت برای ارتقای توان کیفی نیروی کار داخلی، توسعه بازارهای صادراتی و افزایش رقابت‌پذیری تولیدات داخلی هم مورد توجه قرار گرفته است.
قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذاری خارجی در زمینه سیاست‌های تشویقی به‌ویژه مشوق‌های مالی، سیاست روشنی ارایه نمی‌دهند.
به طور مثال براساس ماده 8 این قانون، تمامی حقوق و تسهیلات برای سرمایه‌گذاران خارجی با سرمایه‌های داخلی مطابقت داده شده، بدون آنکه میزان و مدت معافیت‌ها از جمله معافیت‌های مالیاتی و سایر مشوق‌های مالی بطور صریح بیان شود یا در مورد استفاده از خدمات بیمه‌ای، هیچگونه مفادی وجود ندارد.
درحالی که تحت پوشش قرار گرفتن سرمایه‌گذاران خارجی توسط بیمه‌های داخلی یا خارجی سبب اعتماد و اطمینان سرمایه‌گذاران خارجی خواهد شد. شاید بتوان گفت انتقال سود و اصل سرمایه به خارج تنها موضوعی است که از صراحت در این قانون برخوردار بوده و چگونگی انتقال در قانون و آیین نامه اجرایی آن به طور کامل بیان شده است.‏
با تصویب این قانون انتظار می‌رفت که جهش قابل توجهی در روند سرمایه‌گذاری خارجی کشور به وجود‌ آید، اما در عمل موانع و مشکلاتی موجب شد تا جذب سرمایه‌گذاری خارجی مطابق با انتظارات برنامه‌ریزان اتفاق نیفتد. مهم‌ترین این مشکلات و چالش‌ها که هنوز هم وجود دارند عبارت‌اند از:‏
- وجود رقبای منطقه‌ای و جهانی که حرکت سرمایه‌گذاری خارجی را به سمت اقتصاد کشورهای خود هدایت می‌کنند.‏
- وجود مشکلات مربوط به انتقال سرمایه به کشور از طریق بانک‌های خارجی.‏
- بالابودن سطح عمومی قیمت‌ها، که موجب افزایش ریسک پروژه‌های درازمدت سرمایه‌‌گذاری می‌شود. ‏
- پیوند نداشتن با بازار سرمایه خارجی‏
-فقدان امکانات اولیه برای تدارک ابزارهای لازم برای جذب سرمایه‌های خارجی در قالب سازمان و تشکیلات کارآمد‏
- نبود کادر تخصصی قوی در امور حقوقی، بررسی و نظارت طرح‌های جذب سرمایه‌گذاری خارجی ‏
- ارایه نشدن اطلاعات سرمایه‌گذاری خارجی به تفکیک فعالیت‌ها، مناطق و انواع سرمایه‌گذاری در دوره‌های زمانی مشخص به‌طور منسجم و منظم‏
اعطای مشوق مالی
پس از تصویب قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذاری خارجی در سال 1381، برای نخستین‌بار اعطای مشوق مالی از سوی دولت در قانون بودجه سال 1390 مورد توجه قرار گرفت.
مطابق بند 68 این قانون مقرر شد تا به‌منظور جلب سرمایه‌گذاری خارجی، مبلغ 100 میلیارد ریال در اختیار‎ ‎سازمان سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی و‎ ‎فنی ایران قرار ‌گیرد تا برای‎ ‎حمایت و تشویق اشخاص حقوقی غیردولتی که‎ ‎برای ارزیابی و جذب سرمایه خارجی‎ ‎فعالیت می‌کنند، متناسب با سرمایه‎ ‎جذب‌شده به‌صورت جایزه جذب سرمایه خارجی‎ ‎پرداخت کند. براساس این، مطابق آیین‌نامه اجرایی این ماده، سازمان سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی و فنی ایران مجاز است جایزه جذب سرمایه خارجی تا سقف اعتبار مصوب یادشده، به میزان 6 در هزار سرمایه خارجی وارد شده به اشخاص حقوقی غیردولتی پرداخت کند. این میزان برای مناطق محروم و کمتر توسعه‌یافته تا 10 در هزار سرمایه خارجی جذب شده، تعیین ‌شده است‎.‎تصویب این قانون بیان‌کننده عزم دولت برای افزایش میزان جذب سرمایه‌گذاری خارجی است. زیرا این اقدام گام مثبتی برای افزایش منابع مالی خارجی به شمار می‌آید اما لازم است راهکارهای دیگری نیز مورد توجه قرار‌گیرد. ‏
راهکارهای افزایش منابع مالی خارجی
جمهوری اسلامی ایران به دلیل دارا‎ ‎بودن‎ ‎منابع‎ ‎طبیعی‎ ‎فراوان،‎ ‎شرایط جغرافیایی‎ ‎متنوع و بازار‎ ‎مصرف انبوه داخلی‎ ‎و‎ ‎خارجی‎ ‎در کشورهای‎ ‎پیرامونی، ظرفیت بالقوه زیادی در جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی در حوزه‌های مختلف صنعتی، کشاورزی، نفت و گاز و سایر منابع معدنی دارد. اما وجود برخی موانع و مشکلات سبب شده است عملکرد آن به میزان بسیار زیادی از ظرفیت بالقوه فاصله بگیرد. برای غلبه بر مشکلات موجود و حرکت درجهت استفاده مناسب از ظرفیت‌های اقتصادی کشور و جذب بیشتر سرمایه‌گذاری خارجی راهکارهای زیر قابل تأمل است:‏
- بررسی و ارزیابی قوانین و مقررات مرتبط با تجارت و سرمایه‌گذاری، تنظیم و بهبود و اصلاح آنها در جهت تسهیل حضور و رقابت در سطح بین‌المللی.‏
- تـقویت حـضور نهـادهای بخش غیردولتی در ارکان تصمیم گیری مربوط به سرمایه‌گذاری از طریق تسهیل و تسریع در اجرای اصل 44 قانون اساسی و لغو انحصارات.‏
- تشویق و حمایت از سرمایه‌گذاری خارجی به ویژه سرمایه‌گذاری‌های مستقیم خارجی.‏
- آزادسازی مالی و تجاری از طریق گسترش بازارهای مالی، اصلاح قوانین و مقررات ناظر بر فعالیت‌های تجاری و بهبود شرایط سرمایه‌گذاری خارجی.‏
- برقراری ثبات سیاسی و اقتصادی.‏
- تسهیل امور درجهت افزایش انگیزه سرمایه‌گذاران خارجی در برخی زمینه‌ها نظیر نحوه تردد، اجازه استخدام و ثبت علایم تجاری.‏
- تدوین راهکارهای تشویق و جذب سرمایه‌گذاری ایرانیان مقیم خارج از کشور. ‏
- حمایت قانونی مؤثر از مالکیت معنوی. ‏
- مشارکت فعال در مجامع و سازمان‌های اقتصادی و تجاری بین‌المللی به‌منظور بهره‌گیری از فرصت‌های موجود در عرصه‌های بین‌المللی و منطقه‌ای. ‏