تاوان «اول فلسطین، بعد جولان»

فرزاد خلفی
روز جمعه برای شرکت در نماز جمعه دمشق به سوی مسجد اموی راه افتادیم. هوا بسیار سرد بود. مسجد اموی در بافت قدیمی شهر دمشق واقع است. معماری مسجد ترکیبی اسلامی- رومی است و ریشه آن به حضور مسیحیان در شام برمی‌گردد تا قبل از سال17هجری که مسلمانان شام را تصرف کردند روم شرقی در سوریه نقش بسیار مهمی داشت کلیساهای فراوانی در دمشق وجود داشت. مکان اصلی مسجد اموی کلیسا بوده است که هنوز هم جایگاه غسل تعمید در گوشه‌ای از این مسجد پابرجاست.
مسجد دارای برج و باروهای بلند، مناره‌های چهارگوش شبیه برج‌های کلیسا دارد. بی‌تردید در معماری و ساخت هفت ساله مسجد که در دوران ولید بن عبدالملک در سال 85 هجری شروع شده است از معماران رومی استفاده شده است، محوطه باز مسجد بسیار بزرگ است و بخش صحن داخلی آن نیز گنجایش جمع زیادی از نمازگزاران را دارد.
فاصله مسجد تا حرم حضرت رقیه(س) زیاد نیست. صحن مسجد بسیار بزرگ است و در گوشه مسجد راس‌الحسین واقع است. جایی که سر بریده مولایمان اباعبدالله الحسین(ع) را برای یزید آوردند. کمی آن طرف‌تر محلی است که آن زمان سرهای یاران باوفای کربلا در آنجا قرار گرفته بود و به تبرک آن مکان ضریحی آراسته بودند.
کنار راس الحسین نیز محراب حضرت امام زین‌العابدین قرار دارد. وارد محوطه راس‌الحسین شدیم. برای هر انسان آزاده‌ای دیدن این مناظر بسیار حزن‌انگیز است چه رسد برای ما شیعیان که خود را پیرو مکتب امام حسین(ع) می‌دانیم. امامی که برای اصلاح دین جدش رسول‌الله و ایستادگی در مقابل انحراف در شریعت اسلامی قیام کرد و با خون خود غبار جهل و جمود و فساد را از سیمای دین تا همیشه تاریخ زدود که حقیقت دین چیزی جز راه و کلام حسین(ع) نیست.
در بدو ورودمان پیرمردی لاغراندام که لرزش دست هم داشت با دو تن از همراهانش وارد مسجد شد. امام جمعه دمشق دکتر محمد سعید رمضان البوتی بود. رمضان البوتی هم دانشمند است و هم فقیه اهل سنت که در میان مردم سوریه نفوذ زیادی دارد امّا جمعیت معدودی آن روز برای اقامه نماز آمده بودند شاید وسعت مسجد جمعیت را کم نشان می‌داد، در قسمت شرقی مسجد مقام حضرت یحیی یا به تعبیری مرقد یحیی نبی(ع) قرار دارد، دیوار بلند مسجد با ترکیب ستون‌های هلالی و مثلثی‌شکل ترکیبی از معماری کلیسا و مسجد را نشان می‌دهد.
زیبایی نمای بیرونی مسجد، صحن بزرگ و بازش به شکوه و جلال آن افزوده بود. استفاده از سنگ‌های تزئینی و مرمر در ساخت آن قابل توجه است. برخی قدمت این کلیسای تاریخی که اکنون به مسجد تبدیل شده است را بالغ بر دو هزار سال دانسته‌اند که در دوران امویان از مسیحیان گرفته شده است.
رمضان البوتی خطیب نمازجمعه دمشق محور اصلی سخنانش را بر تهدیدات سوریه از سوی کشورهای بیگانه بخصوص کشورهای عرب منطقه قرار داد و از رویکرد سازمان کنفرانس اسلامی که ماهیتاً با هدف آزادی قدس از دست رژیم اشغالگر صهیونیستی موجودیت یافته اما از هویت حقیقی خود خارج شده و نسبت به توطئه صهیونیستی بی‌تفاوت شده است انتقاد کرد.
رمضان البوتی سه الی چهار بار به این آیه قرآن تمسک جست که « ولا تهنوا ولا تحزنوا و انتم الاعلون إن کنتم مؤمنین»مرتب به جماعت نمازگزار به طور مستقیم و به ملت سوریه در سطحی عمومی‌تر آنها را از ترسیدن و سست شدن در برابر توطئه‌های خارجی‌ها برحذر می‌داشت. عمده سخنان این مفتی سالخورده دمشقی حول محور توجه به سجایای اخلاقی، وحدت ملی، اتحاد و برادری بود.
درواقع بخش اعظم دو خطبه‌ای که ایشان خواند و در مجموع مختصر اما پرنغز بود، تاکید بر یکپارچگی ملت سوریه در دفاع از تمامیت ارضی و امنیت ملی داشت. وی از روسیه و چین به‌خاطر راهبرد عدم مداخله در امور کشور سوریه و مواضع جانبدارانه از این کشور در شورای امنیت تشکر کرد.
پس از اقتدای نماز به خطیب جمعه دمشق بار دیگر رأس‌الحسین(ع) را زیارت کردیم. اندک تأملی مظلومیت همیشه شیعه را بار دیگر در خاورمیانه نشان می‌دهد. روز شنبه 13 اسفند به دیدار خانم نجاه العطار معاون رییس‌جمهوری سوریه رفتیم. خانم عطار از دوران ریاست‌جمهوری حافظ اسد در دولت سوریه صاحب‌منصب و قدرت بوده است و نقش مهمی در ارائه مشورت به حافظ اسد و اکنون بشار اسد داشت و دارد.
وی معاون فرهنگی رییس‌جمهور است که از حمایت جمهوری اسلامی ایران در عدم مداخله بیگانگان در امور داخلی کشور سوریه تشکر و بر ضرورت اصلاحات اساسی در سوریه تأکید کرد.نجاه العطار اصلاحات صورت گرفته در قانون‌اساسی را گام مهمی برای حاکمیت مردم سوریه در سرنوشت خود و شکل‌گیری احزاب، رسانه‌های مستقل و جمعیت‌ها و تشکل‌های مدنی می‌دانست و به اجرای این اصلاحات خیلی امیدوار بود.
از العطار درخصوص مواضع نخست‌وزیر فلسطین آقای اسماعیل هنیه و حماس پرسش کردم که وی بر این عقیده بود که ما از این مواضع متعجب و گله‌مندیم. امیدواریم که آنها نسبت به جریان‌های سلفی و اخوان‌المسلمین هوشیارتر عمل کنند. این جملات العطار مرا به یاد تیزبینی و هوش سیاسی مقام معظم رهبری در دو هفته قبل‌تر انداخت که معظم‌له در دیدار اسماعیل هنیه به ایران نسبت به رخنه جریان‌های نفوذی به محور مقاومت فلسطین (حماس) هشدار داده بود.
خانم عطار می‌گفت یادم نمی‌رود که بارها حافظ اسد در جمع مسئولان و مردم می‌گفت اول فلسطین بعد جولان. آزادی سرزمین قدس را مقدم بر آزادی خاک اشغال شده سوریه می‌دانست و به آن ایمان داشت. مواضع نخست‌وزیر دولت حماس در حالی علیه نظام سیاسی سوریه بیان شده است که این کشور طی نیم‌قرن اخیر بالغ بر نیم میلیون آواره فلسطینی را میزبانی کرده است.
کانون اصلی جریان مقاومت و شکل‌گیری هسته‌های فکری و سازمانی علیه رژیم صهیونیستی از جنبش آزادیبخش تا جهاداسلامی (حماس) و حزب‌الله لبنان در سوریه بوده است. نخست‌وزیر حماس اگر به جای تحت تأثیر قرار گرفتن مواضع کشور قطر و عربستان، بر حق مردم سوریه در سرنوشت خودش، عدم مداخله خارجی‌ها و ضرورت اصلاحات بنیادین در نظام حاکم بر کشور سوریه تأکید می‌کرد، می‌توانست برای همه کسانی که سربلندی مسلمانان از جمله فلسطینیان و آزادی قدس را آرزو می‌کنند، خوشایندشان بود.
دیدار با خانم نجاه العطار معاون رییس‌جمهوری پایان یافت و به سمت وزارت خارجه واقع در محله کفرسوسه برای دیدار با قائم‌مقام وزیرخارجه آقای دکتر فیصل مقداد راه افتادیم. ساختمان وزارت خارجه بسیار ساکت و آرام بود. گویی یک روز تعطیل است. به اتاق جلسات یکی از طبقات راهنمایی شدیم. دقایقی نشستیم تا آقای مقداد سر برسد. ده دقیقه‌ای طول کشید که وی به محل جلسه وارد شد.
با یکایک هیئت سلام گرم و صمیمی داشت و از اینکه تأخیری شده بود بواسطه جلسه‌ای دیگر پوزش خواست – فیصل مقداد بر این نظر بود که مخالفان داخلی سوریه خیلی محدودند. چراکه بزرگترین تظاهرات آنها 130 هزار نفر بوده است و عمده راهپیمایی‌ها به چند هزار نفر بیشتر نرسیده است.
مقداد می‌گفت: چون مخالفان نتوانستند بدنه وسیع جامعه را با خود همراه کنند دست به اسلحه بردند و اعتراضات معدود و محدود مسالمت‌آمیز را وارد فاز امنیتی کردند. وی معتقد بود که شبکه‌های خارجی از جمله الجزیره جمع‌های چند صد نفری از تظاهرکنندگان را صدها هزار نفری می‌خواند، مقداد می‌گفت: از چند ماه گذشته تاکنون هر ماه مخالفان مسلح می‌گویند که این ماه ماه پیروزی است امّا گذشت زمان نشان می‌دهد که دولت بر اوضاع بیشتر حاکم می‌شود.
به گفته وی از ماه‌ها قبل در انبارهای گروه‌های مخالف اسلحه‌های پیشرفته اسرائیلی و فرانسوی کشف شده است که خیلی از آنها ضدهواپیما و یا ضدتانک هستند. مقداد معتقد بود که القاعده عملیات‌های پلیدی را انجام می‌دهد و آن را به گردن دولت می‌اندازد.وی گروه‌های مخالف مسلح در سوریه را افراد قاچاقچی اسلحه مواد مخدر و سابقه‌داران خلافکار دانست که با پول کشورهای قطر و عربستان و حمایت اخوان المسلمین دست به ترور و آدم‌ربایی می‌زنند.
جانشین وزیر خارجه همچنین در این دیدار گفت تنها شش روز پس از اعتراضات مردمی که مسالمت‌آمیز بود، قانون دادگاه‌های امنیت ملی وضعیت اضطراری بنا به خواست آنها حذف شد. قانون آزادی رسانه‌ها و تعدد احزاب نیز تصویب شد و مهم‌تر از همه ماده 8 قانون اساسی سوریه که به حاکمیت انحصاری حزب بعث در قدرت اختصاص داشت نیز حذف و دوره ریاست‌جمهوری محدود به دو دوره هفت ساله شد.
انتخابات شوراها برگزار و انتخابات پارلمانی نیز ظرف سه ماه آینده نیز برگزار می‌شود. وی بر این باور بود که همه این تصمیمات اساسی اصلاح‌طلبانه مانع کاهش فشار خارجی بر کشور سوریه نخواهد شد چرا که گروه‌های مسلح معارض هیچ اعتقادی به مشارکت سیاسی و اصلاحات ندارند و دخالت‌های کشورهای منطقه مانع جدی بر سر راه اصلاحات در این کشور خواهد بود.
از قائم‌مقام وزارت خارجه پرسیدم تا چه میزان به حمایت روسیه اطمینان دارید؟ آیا روسیه رفیق پایدار خواهد بود و تا پایان راه در کنار سوریه خواهد ماند یا ممکن است معادلات به هم بخورد و با آمریکا همراه شود؟مقداد گفت که مواضع روسیه و چین در قبال سوریه تغییر نخواهد کرد. و آنها با توجه به تجربه لیبی که تصمیمات مبهمی گرفته شد و بیش از 150 هزار نفر کشته شدند نمی‌خواهند همین سناریو را آمریکا تکرار کند.
این دیپلمات ارشد سوری از مواضع چین و روسیه اطمینان خاطر بالایی داشت. از مواضع اتحادیه عرب در قبال سوریه نیز به شدت انتقاد کرد. به گفته او چرا باید اتحاد عرب از اهداف اصلی خود دور شود. وی گفت که در اتحادیه عرب تصمیمات خرید و فروش می‌شود و این اتحادیه نسبت به مساله فلسطین بی‌تفاوت است و در قبال رژیم صهیونیستی کاملا تسلیم شده است.
همچنین از مقداد درخصوص مواضع حماس سوال شد که وی بر این نظر بود که حماس نباید از هویت خود خارج شود و سعی کند مسیر را تشخیص دهد. ساختمان وزارت خارجه را در حالی ترک کردیم که نگاه‌های نگران مقام‌ ارشد دیپلماسی سوریه را با خود داشتیم. کشوری که ظرفیت و پتانسیل زیادی برای تغییر دارد و برای ایجاد ساختارهای دموکراتیک گرچه در ابتدای راه است اما در پی اعتراضات داخلی گام‌های مهمی برداشته است.
تاثیر تحریم‌های منطقه‌ای و جهانی بر کشور سوریه از ناحیه اتحادیه عرب، ترکیه، اروپا و امریکا اتخاذ شده است بر نگرانی مردم افزوده است. شهر دمشق از مشکل قطعی برق در رنج است. این مساله را در گشت و گذار شبانه از خیابان‌های شهر دریافتیم. برق برخی از خیابان‌ها قطع بود و مغازه‌داران به موتوربرق‌های اضطراری پناه برده بودند تا روشنایی را برای رونق کسب و کارشان بیاورند.
سوریه در تحریم سنگینی قرار گرفته است. عضویتش در اتحادیه عرب معلق شده، اموال دولتی‌اش نیز بلوکه شده، پروازهای خارجی به آن متوقف شده و بانک مرکزی‌اش نیز تحریم شده است. بنا به ادعای ترکیه تحریم‌های علیه سوریه، مردم را هدف قرار نمی‌دهد، نشان داد که برخلاف ادعای این کشور 10درصد برق صادراتی‌اش به ترکیه که قطع شده است نیز بر مردم کسبه و بازار دمشق تاثیر گذاشته است.
سوریه 400 هزار بشکه نفت روزانه استخراج می‌کند که 90درصد آن تا پیش از تحریم به اروپا صادر می‌شد. حجم تجاری که روسیه با سوریه داشته تنها سه درصد بود، حال آنکه تنها تا سال 2010 اتحادیه اروپا 22 درصد، عراق 13 درصد، عربستان 9 درصد و ترکیه 6 درصد سهم تجاری با سوریه داشته‌اند قریب به 90 درصد حجم تجاری سوریه تا قبل از بحران در این کشور با اروپا، عربستان، عراق و ترکیه بوده است که اکنون این کشورها در جبهه مخالفین سوریه قرار گرفته‌اند.
راستی علت هجمه سنگین این کشورها بر سوریه چیست؟ اتحادیه عرب دغدغه استقرار نظام مردم‌سالاری در سوریه دارد؟ آیا نظام پادشاهی عربستان، اردن، قطر، کویت و ... که بر محور استبداد و خفقان پایه‌ریزی شده است و حقوق شهروندان نادیده گرفته می‌شود می‌تواند تجویز کننده نسخه اصلاح‌طلبی و دموکراسی برای سوریه باشد؟
آیا این کشورها در میدان بازی سناریوی صهیونیستی ایفای نقش نمی‌کنند؟ راستی چرا این کشور‌ها جزبه اسقاط نظام سوریه و نه اصلاحات بنیادی راضی نمی‌شوند؟ رویکرد دوگانه اتحادیه عرب و ترکیه در قبال بحرین و سرکوب مخالفان را نسبت به سوریه چگونه توجیه می‌کنند؟ این‌ها معدود پرسش‌های تامل بر‌انگیزی است که به راحتی می‌توان پاسخ آن را یافت.