اجلاس بغداد و ترکیب 11 - 11 اتحادیه عرب

سعدالله زارعی
اجلاس بیست و سوم اتحادیه عرب با غیبت ملک عبدالله و امیرحمدبن خلیفه و سقوط حسنی مبارک، بن علی، قذافی و صالح تا حدی فضای جدیدی را تجربه کرد و درعین حال آینده متفاوتی را به تصویر کشید از این رو می توان اجلاس اخیر بغداد را «نقطه آغاز» یک روند در متن 22 عضو اتحادیه عرب که نزدیک به 14میلیون کیلومتر مربع و حدود 400میلیون جمعیت را در خود جای داده است، به حساب آورد. دراین خصوص گفتنی هایی وجود دارد:
1- اتحادیه عرب درسال 1324 ش- سه سال پیش از اشغال رسمی فلسطین توسط رژیم صهیونیستی- با ابتکار چهار کشور خط مقدم مواجهه با این رژیم- مصر، اردن، لبنان و سوریه - و دو عضو پشتیبان- عربستان و عراق- و با هدف جلوگیری از اشغال فلسطین توسط آژانس دست نشانده انگلیس- مرکز اروپایی گسیل یهودیان به فلسطین- تشکیل و پس از مدتی با پیوستن بقیه کشورهای عربی آفریقا و آسیای جنوب غربی، به بزرگترین نهاد عربی تبدیل شد.
با توجه به اینکه موضوع فلسطین و آزادسازی آن مهمترین شاخص در ارزیابی موفقیت یا ناکامی این اتحادیه به حساب می آید می توان گفت: اتحادیه 67 ساله عرب و بالطبع اعضا و راهکارها و ایدئولوژی حاکم بر آن تا اینجا موفقیتی دربرنداشته است.
از سوی دیگر می توان گفت اتحادیه عرب از آنجا که هر ابتکار عربی پیرامون فلسطین را به خود محدود و معطوف کرد، عملا فرصت های فراوانی از ملل عرب را از بین برد و حتی در مقاطعی- از جمله در سال های اخیر- به مقابله با ابتکارهای ضداسرائیلی برخاست و لذا بیراه نیست اگر بگوئیم درحالیکه در شرایط فلسطینی ها بهبود عمده ای روی نداده است، اتحادیه عرب به مخاصمه با فلسفه وجودی خود برخاسته است.
2- اجلاس بیست و سوم اتحادیه عرب اگرچه به نسبت اجلاس های قبلی- طرابلس و دوحه- با حضور تعداد بیشتری از سران عرب و تعداد بیشتری از هیئت های دیپلماتیک عربی برگزار شد اما درعین حال گویای اختلافات عمده در میان کشورهای عربی بود، برخورد بسیار سرد عربستان و حتی تقابل این کشور با اجلاس- روزهای 8، 9 و 10فروردین- بغداد به وضوح از نارضایتی عربستان از روند تحولات در حوزه عربی و ناکامی این کشور در هدایت تحولات این حوزه حکایت کرد.
رسانه های سلطنتی عربستان در توجیه این موضوع، عدم مشارکت فعال عربستان را به بی اعتباری این اتحادیه نزد شهروندان عرب ربط دادند. روزنامه عکاظ نوشت: «جوامع عربی برای نشست های سران اتحادیه عرب اهمیتی قایل نیستند زیرا همیشه با تشتت همراه بوده است.»
اما واقعیت این است که عربستان طی سال های اخیر و بخصوص در یک سال اخیر برای تسلط بر کشورهای عربی به تلاش گسترده و صرف هزینه های کلان دست یازیده است ولی حتی علیرغم فرورفتن دو رقیب عمده عرب این کشور- عراق و مصر- در مسایل داخلی خود، سعودی ها نتوانسته اند تحولات سیاسی عربی- در دو سطح دولتی و مردمی- را مدیریت نمایند در واقع غیبت ملک عبدالله و بسنده کردن حضور در سطح مدیرکل وزارت خارجه نشان داد که عربستان در وجه اثباتی چندان توانمند نیست. از این رو عربستان سعودی ترجیح داد که به بازی با کارت «شورای همکاری خلیج فارس» ادامه داده و حتی نقش این شورای 6نفره را در مقابل اتحادیه 22نفره برجسته نماید.
3- قبل از برگزاری اجلاس بغداد و در جریان آن، کشورهای محور سعودی شورای همکاری خلیج فارس که نتوانسته بودند مانع برگزاری اجلاس بغداد و نیز مانع حضور حداکثر هیئت های دیپلماتیک عرب در این اجلاس شوند، فشار خود را متوجه دستور کار اجلاس کردند تا از یک سو حمایت از انقلاب های اسلامی کشورهای عربی محدود شود و از سوی دیگر بحث انقلاب ها به 4تا 5کشور محدود بماند.
حدود چهار روز پیش از نشست کارشناس ها- روز سه شنبه 8فروردین- وزیر خارجه امارات نامه ای بعنوان کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس به مقامات ارشد عراقی تسلیم کرد که در آن چند نکته اساسی بعنوان شرط شرکت کشورهای متبوع آمده بود: عدم دعوت از بشار اسد، رأی دادن عراق به سلب مشروعیت دولت سوریه، عدم طرح موضوع بحرین در اجلاس و اجازه طرح پرونده طارق هاشمی در اجلاس و موکول کردن نحوه برخورد با او به رأی هیئت های اعزامی و در نهایت طرح نگرانی عربی از برنامه هسته ای ایران.
با عزیمت وزیر خارجه امارات، دولت عراق در شرایط پیچیده ای قرار گرفت چراکه موضعگیری صریح در مقابل نامه منتسب به شورای همکاری خلیج فارس می توانست به عدم شرکت تعداد قابل توجهی از کشورهای عربی منجر شده و علاوه بر آن احیاناً جلسات وزرای خارجه و سران اتحادیه را به تشنج بکشاند دولت عراق راه میانه ای را در پیش گرفت از بشار اسد برای حضور در اجلاس سران دعوت نکرد و در همان حال با مطرح شدن پرونده سوریه در اجلاس هم مخالفت کرد از طرح موضوع بحرین و موضوع هسته ای ایران در اجلاس اتحادیه ممانعت کرد و زیر بار طرح موضوع طارق هاشمی معاون رئیس جمهور عراق که به همکاری در حداقل 123فقره عملیات تروریستی در عراق متهم است، نرفت.
در این میان حضور امیر کویت و اعزام یک هیئت عالی رتبه از سوی عمان ثابت کرد نامه ای که وزیر خارجه امارات آورده بود موضع همه اعضای شورای همکاری نبوده است از سوی دیگر در نطق برخی از هیئت های شرکت کننده از جمله نطق نبیل العربی دبیرکل اتحادیه عربی و امیر کویت اشارات بسیار کمرنگی به بحث هسته ای ایران شد و در مقابل نوری المالکی هم در نطق خود- که در شبکه های الجزیره قطر و العربیه سعودی کاملاً حذف شد- بطور ضمنی به مسئله بحرین و لزوم تن دادن رژیم های سلطنتی به اصلاحات پرداخت.
علاوه بر آن برخلاف بیانیه 9ماده ای نهایی اجلاس بغداد- دبیرکل اتحادیه عرب و بعضی دیگر از هیئت های نمایندگی بطور پررنگ موضوع سوریه را مطرح کردند و رسانه های غربی و جناح محافظه کار و وابسته عرب هم این بخش را بسیار برجسته کردند و در واقع مباحث اساسی توافق شده توسط اکثر 22عضو این اتحادیه را به سرقت بردند. در موضوع طارق هاشمی هم محور سعودی با توافق اقلیم کردی، طارق هاشمی را فراری داد او اینک در قطر است.
در مجموع به نظر می آید محور عربستان که نتوانسته در کشورهای شمال آفریقا نفوذی پیدا کند و در آسیای جنوب غربی هم بسیاری از نقاط استراتژیک را از دست داده و با چالش گسترش انقلاب های اسلامی عربی مواجه می باشد، در تلاش هست تا با فربه سازی شورای همکاری انزوای رو به افزون خود در میان اعضای اتحادیه را جبران نماید. بر این اساس از چندی پیش زمزمه اضافه شدن دو پادشاهی مراکش و اردن به این شورا از سوی عربستان مطرح شده است اگر این اتفاق بیفتد، جهان عرب به دو قطبی رژیم های پادشاهی و رژیم های جمهوری تبدیل می شود که البته روند تحولات از آب شدن رژیم های وابسته به آمریکا اعم از آن که پادشاهی باشند یا جمهوری حکایت می نماید.
4- اجلاس بغداد در شرایط خاصی برگزار شد و از این رو توجه خاصی به آن مبذول گردید؛ از یک طرف این اولین اجلاس پس از واژگونی چهار رژیم وابسته به غرب در مصر، تونس، لیبی و یمن و شکل گیری دولت های جدید و نیز مواجه شدن چهار دولت دیگر وابسته به غرب با انقلاب های مشابه- بحرین، عربستان، مراکش و اردن بود، از سوی دیگر اولین اجلاس در «عراق مستقل» و به معنای پذیرش غربی دولت اسلام گرای نوری المالکی و نظم نوین عراق بود.
درواقع این اتفاقات در کنار مواضع شناخته شده الجزایر، سودان، سوریه، لبنان، کومور و موریتانی نسبت به عربستان و جناح عربی آن ترکیب 11- 11 اتحادیه را به نمایش گذاشت اینک عراق موضع سیاسی 11 عضو را نمایندگی می کند و این به معنای پایان سیطره جناح وابسته و دیکتاتور عرب بر این اتحادیه می باشد اما البته هنوز راه زیادی تا هویت یابی اسلامی انقلابی اتحادیه وجود دارد ولی این راه آغاز شده است موضع گیری صریح عربستان و بی اعتبار خواندن اتحادیه عرب از سوی مقامات این کشور نشان از قطع امید عربستان داشته و این گام اول در هویت یابی انقلابی این اتحادیه می باشد.
5- در داخل عراق، همه ارکان حکومتی- طالبانی، مالکی و نجیفی- حضور داشتند و اجلاس با وضع آبرومندی برگزار شد و از نظر امنیتی هم اتفاق خاصی نیفتاد و ساختار سیاسی و امنیتی عراق ثابت کرد که توانایی و صلاحیت سیاسی و امنیتی لازم را دارد. درحالی که رسانه های وابسته به آمریکا و انگلیس- از جمله بی بی سی، دویچه وله، VOA و رادیو فردا- سعی در القاء ناامنی و ناتوانی سیستم امنیتی و انتظامی عراق تا روز اجلاس سران - پنجشنبه 10 فروردین- داشتند که خود دلیل واضحی است بر اینکه آنان نظم نوین عراق را نمی پسندند و به موازات آن نشانه روشنی بر استقلال این کشور نیز هست.
در عین حال اجلاس بغداد دو غائب عراقی هم داشت؛ «مسعود بارزانی» و «ایادعلاوی» و از قضا این موضوع حاشیه ای به متن خبر رسانه های محور غرب و عربستان تبدیل شد. علاوه بر آن مسعود بارزانی طی روزهای منتهی به برگزاری اجلاس بغداد از قریب الوقوع بودن جدایی کردستان از عراق خبر می داد تا مخاطب گمان کند، عراق در آستانه جنگ داخلی قرار دارد.
ایاد علاوی نیز به عنوان رهبر فراکسیون العراقیه در روزهای منتهی به اجلاس بغداد از خارج کردن وزرای این فراکسیون از کابینه مالکی خبر می داد تا مخاطب گمان کند، عراق در آستانه درگیری داخلی قرار دارد که البته بارزانی و علاوی از این مواضع تند طرفی نبستند و دستگاه های قانونی عراق- ساختار نظم نوین- در وضعی یکپارچه اجلاس را با موفقیت برگزار کردند. فرار طارق هاشمی به قطر سه روز پس از اجلاس بغداد هم ضمن آن که پرده سعودی بودن بحث تجزیه کردستان و جنگ داخلی عراق را بالا زد، شکست این دو پروژه را هم به اثبات رساند.
در واقع همه فهمیدند دو کشور عربستان و قطر در پشت صحنه انفجارها و ترورهای سال های اخیر علیه مردم مظلوم عراق هستند. در عین حال این نکته را هم نباید از نظر پنهان داشت که بی ثباتی عراق طرح مشترک آمریکا، اروپا، عربستان، قطر، تجزیه طلبان داخلی و تروریست ها و در یک کلمه جبهه آمریکایی صهیونیستی است و بعید نیست که طی روزها، هفته ها و ماه های آینده شاهد به اجرا درآمدن پرده های جدیدی از این سناریوی احتمالا خونین باشیم.