اظهارات جدید اردوغان علیه ایران

گروه سیاسی - پروین طالبیان: رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه، در آخرین اظهارات خود در واکنش به ابراز بی‌میلی تهران در برگزاری گفت‌وگوهای هسته‌ای در استانبول، می گوید ایران با چنین رفتارهایی وجهه بین‌المللی خود را از دست می‌دهد. به گفته اردوغان، این پیشنهاد که هم‌‌اکنون بر سر زبان‌هاست، دمشق یا بغداد، وقت تلف کردن است.
معنی‌اش این است که عملی نخواهد شد؛ به خاطر اینکه ایرانی‌ها می‌دانند که طرف دیگر قبول نمی‌کند به دمشق یا بغداد بیاید. نخست‌وزیر ترکیه می افزاید: «ما باید رو راست باشیم؛ چراکه به خاطر این عدم صداقتِ ایرانی‌ها، آنها همینطور وجهه بین‌المللی خود را از دست می‌دهند. این زبان دیپلماسی نیست.
اسم این چیز دیگری است اما من اینجا نمی‌توانم بگویم.»رجب طیب اردوغان در ادامه گفت: «این نشست برای ما هیچ وجهه‌ای نخواهد داشت و ما هم به دنبال چنین وجهه‌ای نیستیم.» در ماه جاری میلادی ترکیه به ایران پیشنهاد داده بود که میزبان گفت‌وگوهای اتمی با گروه 1+5 در استانبول باشد. مسئولان کشورمان در ابتدا از این امر استقبال کردند اما پس از برگزاری نشستی با عنوان دوستان سوریه در این کشور اکنون مخالف برگزاری نشست گروه 1+5 در ترکیه هستند.
مخالفت مجلس با برگزاری نشست در ترکیه
رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز با بیان اینکه مجلس شورای اسلامی مخالف برگزاری مذاکرات آتی ایران و 1+5 در ترکیه است، گفت: با توجه به مواضع شفاف عراق در خصوص مسئله هسته ای ایران معتقدم این مذاکرات به جای ترکیه باید در عراق برگزار شود.
روابط ایران و ترکیه همراه دستخوش تحولات زیادی بوده است. این روابط در قبل و بعد از انقلاب تا حد زیادی از مذهب شیعه و سنی در دو سوی مرز، روابط ایران و ترکیه با اسرائیل، مسأله کردها و روابط دو کشور با شوروی و اروپا تأثیر پذیرفته است. پیشینه روابط ایران و ترکیه در دو دهه اخیر را به دو قسمت می‌توان تقسیم کرد. یک دهه مبتنی بر وجود چالش و تنش در روابط به ویژه دردوره حضور لاییک‌ها در ترکیه که روابط عمق زیادی پیدا نکرد و همواره نوعی تنش حاکم بر روابط بین دو کشور بوده است که هم مرتبط به نوع حکومت داران و همچنین نوع ارتباط این کشور با آمریکا و اسرائیل بوده است. مرحله بعد، پس از تهاجم امریکا به عراق در سال 2003 که همزمان با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان است، شرایط روابط ایران وترکیه دگرگون شد.
بخشی از از این دگرگونی‌ها به سمت تقویت همکاری‌ها و تمرکز بر پیوندهای دیرینه فرهنگی و همسایگی دو کشور است. در این دوره نوع تعاملی که ترکیه با بازیگران دیگر منطقه‌ای دارد بر روابط ایران با این کشورهم تاثیرگذار بوده است. نابراین ترکیه برای ایران نقش مهمی در منطقه قایل است و در کنار آن به رغم انتقادهایی که از سوی امریکا به آن وارد بوده است، سعی کرده که روابط خود را گسترش دهد و برخی از سه برابر شدن روابط تجاری با ایران یعنی تا مرز 30 میلیارد دلار خبر داده اند. بنابراین این امور بر تقویت مناسبات تاثیر گذاشته است. اما از طرف دیگر اینها تمام سیاست ترکیه و ایران نیست.
اگر از این مسایل به عنوان نقاط اشتراک یاد کنیم نقاط افتراقی هم وجود دارد. ترکیه سعی می کند بتواند دیپلماسی خاورمیانه خود راتحرک ببخشد و در راستای تامین منافع حداکثری تجاری، اقتصادی و سیاسی به منظور گسترش روابط با کشورهای منطقه و پیش برد اهداف بلند مدت‌تری که برای خود تعریف کرده است، حرکت کند. ترکیه می‌خواهد الگوی حکومتی و سیاسی خود را به شکلی به کشورهای خاورمیانه ارائه دهد. ترکیه تلاش می‌کند که نطقه ثقل خاورمیانه در معادلات منطقه‌ای باشد و به مکانی تبدیل شود که در آن چانه‌زنی‌های سیاسی برای حل مسایل منطقه‌ای تبدیل شود. همچنین نقش میانجی بازی کند و در ارتباط با منازعات منطقه‌ای توان خود را در سیاست خارجی خود افزایش دهد. ترکیه حتی این نقش میانجیگری را در ارتباط با اسرائیل و فلسطین، در ارتباط با لبنان، درباره مسایل هسته‌ای ایران، درباره سوریه و عراق ایفا کرده است. همچنین در تلاش است که این نقش را در شمال آفریقا در مورد لیبی هم برای خود تعریف کند.
به این دلیل اردوغان به دنبال این است که ترکیه نوظهور با قدرت بیشتر به عرصه آمده و هدف آن بهبود روابط و افزایش توان اقتصادی و همچنین افزایش اعتماد کشورهای منطقه برای سرمایه گذاری در ترکیه است.در شرایط فعلی موضوعاتی نظیر نصب سپر موشکی ناتو در ترکیه، بحران سوریه، روابط ایران و عراق و در آخرین سکانس روابط ایران و ترکیه، عدم تمایل مقامات ایرانی برای برگزاری نشست کشورهای 1+5 و ایران در ترکیه به علت مواضع اخیر این کشور روابط این دو را به تیرگی کشانده است.
ترکیه با استقرار آن بخش از سپر دفاع موشکی که مربوط به بحث های راداری در خاک ترکیه است موافقت کرد و این مسئله از آن جایی که تهدیدی علیه امنیت ایران است با واکنش ایران مواجه شد. این قدام در حالی صورت گرفت که در سال 2010 اردوغان و داود اوغلو، وعده داده بودند که خاک ترکیه تهدیدی برای امنیت همسایگان خود نخواهد بود.اما این تصمیم کاملا نشان دهنده این است که ترکیه حداقل در این مسئله تحت فشار آمریکا و اعضای ناتو به استقرار این سپر تن داده است که تنها نام دفاعی را به همراه دارد. در حالی که به نظر می رسد کاملا جنبه تهاجمی دارد.در پی این اقدام ترکیه عبدالله گل رئیس جمهور ترکیه با تاکید بر اینکه سپر موشکی ناتو علیه ایران مستقر نشده است، گفت: سپر موشکی یک سیستم دفاعی در جهت منافع اعضای ناتو است.
نگرانی ترکیه از آینده روابط ایران و عراق
به نظر می رسد نگرانی دیگر ترکیه از آینده نقش ایران در عراق است. به ویژه که نیروهای آمریکایی عقب‌نشینی خود را از عراق آغاز کرده‌اند و ایران نفوذ خود در عراق را افزایش داده‌ است. از سوی دیگر باید به این نکته هم توجه داشت که به دلیل نزدیکی ایران به ترکیه نباید انتظار داشت که دو کشور مواضع مشترکی نسبت به مسایل مختلف داشته باشند. ممکن است فردا مساله‌ای در عراق پیش بیاید و همین بازی قدرتی که میان شیعیان و سنی‌ها و کردها در جریان است، ترکیه موضع کاملا متفاوتی از ایران درپیش بگیرد. بنابراین علیرغم اشتراک‌های استراتژیکی که ایران و ترکیه در مساله کردها دارند، اما ممکن است بحث شیعه و سنی‌ها در عراق به گونه‌ای دنبال شود که ایران باید بازهم هشیار باشد که سردوراهی قرار نگیرد و در روابط دیپلماتیک هیچکدام از همسایگان ایران نباید به دیگری ترجیح داده شوند. چراکه این محاسبه هزینه و درآمد است که ایران باید در شرایط فعلی به دقت انجام دهد، به این دلیل که از دست دادن دوست، همپیمان و همسایه هزینه‌بر خواهد بود.
سوریه محل چالش روابط ایران و ترکیه
مسئله بعدی که باعث شده میان ایران و ترکیه فاصله ایجاد شود بحران سوریه است. ترکیه تصمیم خود را گرفته است و برای ارتباط با سوریه بعد از بشار اسد سرمایه گذاری می کند. حداقل ارزیابی ترکیه این است که دولت بشار اسد سرنگون خواهد شد بنابراین ترکیه با مخالفان اسد به ویژه اخوان المسلمین همکاری می کند.
مقامات کشورمان نگرانی خود را نسبت به مواضع ترکیه مخفی نمی‌دارند. آنها از مواضع ترکیه در قبال سوریه پس از تحولات این کشور شوکه شده‌اند به خصوص این که گمان می‌کردند آنکارا می‌تواند با تشکیل محوریتی با ایران، عراق، سوریه و لبنان و تقویت آن در منطقه سدی در برابر اهداف اسرائیل و آمریکا بسازد. پس از آن که ترکیه در برابر قضیه فلسطین قاطعانه به حمایت از این کشور برخاست و رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه با شیمون پرز، رئیس جمهوری اسرائیل در کنفرانس داووس سر قضیه فلسطین آن گونه برخورد و در موضوع محاصره غزه از فلسطینیان حمایت کرد و اسرائیل را به شدت مورد انتقاد قرار داد، مسئولان کشور به تقویت بیش از پیش این محور به کمک ترک‌ها امیدوار شدند.
حتی به ترک‌ها پیشنهاد ایجاد منظومه‌ای سیاسی – اقتصادی – امنیتی در منطقه ارائه دادند که شامل عراق و سوریه و لبنان به اضافه ایران و ترکیه باشد. اگر چه ناگهان در آخر با پیشنهاد انضمام اردن مواجه شدند که باعث شد فکر تشکیل آن به دلیل مواضع سوریه در برابر عضویت اردن به چالش کشیده شود.مقامات داخلی برای چگونگی حل بحران سوریه به ترک‌ها پیام فرستادند که در این رفتار خود تجدید نظر کرده و بدانند چنین رویکردی تنها باعث تطمیع آمریکا و اسرائیل در برابر سوریه خواهد شد. تهران همچنین نسبت به هر گونه اتفاق سوئی در سوریه هشدار داد و گفت که دود تشدید بحران سوریه در چشمان خود ترکیه خواهد رفت چرا که هر گونه ناآرامی در سوریه سبب خواهد شد تا کردها و علوی‌ها علیه ترکیه تحریک شوند.
براساس این گزارش ترکیه با وجود تمام هشدارها از سوی ایران در روزهای اخیر نشستی را موسوم به نشست دوستان سوریه برگزار کرد که نتایج آن بیشتر به دشمنان دولت سوریه نزدیک است. دومین نشست دوستان سوریه در استانبول در شرایطی برگزار شد که شورای امنیت در مورد مسئله سوریه به بن بست رسیده است. بیش از هشتاد کشور دنیا در ترکیه جمع شدند و علنا گفتند که به مخالفان کمک خواهیم کرد و شورای انتقالی را به رسمیت می شناسیم.
این اقدام ترکیه مخالفت تند مسئولان کشورمان را دربرداشت و به همین جهت وزارت امورخارجه ترکیه سفیر ایران در آنکارا را به دلیل بیان این مواضع احضار کرد. احمد داوود اوغلو گفت: «ما سفیر ایران را امروز احضار کردیم و خواستار ارائه توضیح برای این اظهارات شدیم.»احمد داوود اغلو مشخص نکرد که اعتراض آنکارا مربوط به اظهارات کدامیک از مقام‌های ایرانی است.
تلاش برای حفظ روابط راهبردی
در همین راستا سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان در پاسخ به سوالی درباره روابط ایران و ترکیه و اظهارات اشخاص مختلف در این رابطه گفت: جمهوری اسلامی ایران و کشور ترکیه به عنوان دو کشور قدرتمند و موثر منطقه با مشترکات فراوان تاریخی، فرهنگی و اعتقادی دارای روابطی راهبردی بوده و در اکثر موضوعات سیاسی و بین المللی مواضع نزدیک به هم دارند. رامین مهمانپرست به سفر اخیر نخست وزیر ترکیه به ایران و ملاقات‌‌های انجام شده اشاره کرد و ملاقات ایشان با مقام معظم رهبری را ملاقاتی بسیار مثبت و سازنده برشمرد.
وی همچنین با تاکید بر مواضع شفاف و اصولی کشورمان درباره موضوعات مختلف سیاسی به ویژه در رابطه با تحولات منطقه، عنوان کرد: اختلاف‌نظر سیاسی در مورد برخی مسائل منطقه‌ای امری طبیعی بوده که با رایزنی و تبادل نظر بین کشورهای منطقه باید تلاش نمود تا مواضع کشورها با یکدیگر نزدیک شده و بهترین راه حل برای بحران‌های موجود انتخاب گردد. وی افزود: جمهوری اسلامی ایران همواره با صراحت و صداقت کامل نقطه نظرات خود را عنوان نموده و برای ایجاد ثبات و برقراری امنیت در منطقه تلاش موثری داشته است و همکاری‌های منطقه‌ای و عدم اجازه به کشورهای فرامنطقه‌ای برای دخالت در امور داخلی کشورهای منطقه را اصلی خدشه‌ناپذیر می‌داند. سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان در پایان افزود: اظهارات اشخاص مختلف در دو کشور نباید بر روابط راهبردی ایران و ترکیه تاثیر منفی گذاشته و مواضع رسمی مسوولین ذیربط باید ملاک ارزیابی و عمل قرار گیرد.
از سوی دیگر وزیر امور خارجه ترکیه و سعید جلیلی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران پنجشنبه‌شب در یک تماس تلفنی درباره آخرین تحولات دوجانبه گفت‌وگو کردند.
احمد داوود اوغلو در این گفت‌وگو روابط ترکیه و ایران را روابط راهبردی، برادرانه و دوستانه خواند و با تأکید بر آمادگی ترکیه برای برگزاری دور جدید گفت‌وگو میان ایران و 1+5، پیشنهاد ایران برای برگزاری مذاکرات در بغداد را نیز هوشمندانه خواند.
به دنبال این گفت‌وگو روز جمعه هم سفیر ترکیه با معاون سیاست خارجی و امنیت بین الملل دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی ملاقات کرد و توضیحاتی درباره مطالب منتشر شده توسط برخی رسانه‌های غربی پیرامون اظهارات اخیر مقام‌های ترکیه ارائه کرد.
سفیر ترکیه گفت: رییس‌جمهور و نخست وزیر ترکیه برای جمهوری اسلامی ایران، مقام معظم رهبری و رییس جمهور ایران احترام خاصی قائل هستند و از سیاست‌های حکیمانه جمهوری اسلامی ایران حمایت می‌کنند. سفیر ترکیه همچنین اظهار کرد: ترکیه از مواضع هسته‌یی جمهوری اسلامی ایران پشتیبانی می‌کند و از این رو علی‌رغم فشارهای آمریکا به قطعنامه شورای امنیت علیه ایران رأی منفی داد.
وی با اشاره به اظهارات رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه پس از بازگشت از سفر اخیر وی به ایران در تجلیل از مواضع مقام معظم رهبری گفت آقای اردوغان برای مقام معظم رهبری جایگاه ویژه ای قائل هستند. در همین حال وزیر امور خارجه ترکیه در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی کانال "د" با اشاره به دیدار اخیر خود با آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی گفت: "آیت‌الله خامنه‌ای می‌گوید تولید سلاح هسته‌ای حرام و خلاف دین اسلام است." وی با اشاره به این که در مذهب تشیع فتوای ولایت فقیه با فتوای رهبران اهل تسنن فرق دارد گفت که در رسم و رسوم اهل تشیع، فتوای صادر شده از طرف ولایت فقیه و امام لازم‌الاجرا است. سخنان ولایت فقیه فتوای معمولی به شمار نرفته و به یکی از واجبات دین تبدیل می‌شود و انجام اقدامی خلاف آن امکان‌پذیر نیست."
داود اوغلو افزود، در گذشته نیز رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه این موضوع را به باراک اوباما، رییس جمهور امریکا توضیح داده است. "اگر روی خاورمیانه کار می‌کنید، باید ادبیات مذهبی این منطقه را به خوبی بدانید."
وزیر امور خارجه ترکیه ادامه داد: "می‌دانم مهندسان هسته‌یی و یا کسانی که در تاسیسات هسته‌یی (ایران) کار می‌کنند و سیاست‌مداران (ایرانی) چه نگرشی به این موضوع پیدا خواهند کرد. چنین اقدامی نه تنها به منزله اشتباهی سیاسی خواهد بود؛ بلکه معنای نافرمانی دینی نیز خواهد داشت."
داود اوغلو با بیان این که فتوای مقام معظم رهبری در این زمینه از یک بعد اعتماد ترکیه را جلب می‌کند گفت، آنکارا از حقوق ایران در مورد برخورداری از انرژی صلح‌آمیز هسته‌یی حمایت می‌کند، ولی برای جلب اعتماد کشورهای جهان، لازم است ایران با ارائه اطلاعاتی دقیق، صحت این موضوع را نشان دهد و این کار را می‌توان از طریق همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی انجام داد.
وزیر امور خارجه ترکیه با اشاره به بیانیه تهران گفت: "بسیاری از وزرای امور خارجه که با من دیدار کردند، از قرارداد تهران به عنوان فرصت بسیار بزرگی که از دست داده شده یاد می‌کنند. اگر قرارداد تهران اجرا شده بود اکنون تهران غنی‌سازی 20 درصدی اورانیوم نداشت و از همه مهمتر آن‌که بین طرفین اعتماد شکل می‌گرفت."
وی با بیان این که در زمینه موضوع هسته‌یی ایران موضوعی نمانده که مورد گفت‌وگو قرار نگرفته باشد گفت: "خواسته‌های طرفین بسیار روشن است. در مورد مساله هسته‌یی ایران به دنبال ساز و کاری هستیم که برخورداری ایران از انرژی هسته‌یی تحت ضمانت قرار گیرد."
داود اوغلو فقدان اراده سیاسی کافی و عدم اعتماد متقابل را دو علت اصلی دانست که جلوی راه حل موضوع هسته‌یی ایران را گرفته است و به اظهارات علی اکبر صالحی، وزیر امور خارجه ایران مبنی بر این که دست‌یابی به یک راه حل خیلی هم کار دشواری نیست اشاره کرد.
وی افزود: "تا دو روز قبل اسرائیل به ایران اعلام جنگ می‌کرد، در حالی که ایران یک بار اسرائیل را تهدید کرد و همه جهان از ایران ایراد گرفتند. اسرائیل ماه‌ها است که اعلام می‌کند به ایران حمله خواهد کرد." داود اوغلو در بخش دیگری از این گفت‌وگو با اشاره به رادار سپر موشکی، آن را یک سامانه دفاعی دانست که کشورهای غیرعضو ناتو نمی‌توانند از اطلاعات آن استفاده کنند و اگر چنین اتفاقی رخ دهد ترکیه اقدامات لازم را انجام خواهد داد.
وی گفت اگر این اطلاعات از طرف آمریکا در اختیار رژیم اسرائیل قرار گیرد ترکیه از آن مطلع خواهد شد. ترکیه اجازه نخواهد داد که حتی یک سانتی‌متر از خاکش توسط کشوری که عضو ناتو نیست و یا قصد دارد خارج از اهداف از پیش تعیین شده عمل کند، مورد استفاده قرار گیرد.
وزیر امور خارجه ترکیه در پاسخ به این پرسش که اگر ایران موشکی به سوی سرزمین‌های اشغالی پرتاب کند واکنش آنکارا چه خواهد بود گفت: "این وضعیت به ما ربطی ندارد. البته که نمی‌خواهیم چنین چیزی پیش بیاید و منطقه متشنج شود. ما هم مجبوریم که امنیت مردم ترکیه را حفظ کنیم."
واشنگتن پست خبر داد:
انتقال پیام شفاهی اوباما به رهبر معظم انقلاب توسط اردوغان
رجب طیب اردوغان در سفر به تهران پیام شفاهی اوباما را مبنی بر موافقت آمریکا با برنامه هسته‏ای غیرنظامی ایران، درصورتی که رهبر انقلاب فتوای خود درباره حرام بودن تولید و استفاده از سلاح‏های هسته‏ای را تقویت کند، به مقامات ایرانی منتقل کرده است.
به گزارش «تابناک»، نخست وزیر ترکیه که هفته گذشته و پس از ملاقات با اوباما در حاشیه اجلاس امنیت هسته ای کره جنوبی به ایران آمده بود، پیام شفاهی اوباما را به رهبر ایران منتقل کرده است.
اوباما به اردوغان گفته بود ایرانی ها باید درک کنند که زمان برای مصالحه در حال به پایان رسیدن است و تهران باید از دریچه‏ای که برای مذاکرات باز است بهره برداری کند. البته اوباما مشخص نکرده است که آیا ایران می تواند به عنوان بخشی از برنامه هسته ای غیرنظامی مورد موافقت آمریکا، دست به غنی سازی اورانیوم بزند یا خیر، و به نظر می رسد که موارد حساس تر را به گفتگوهای 25 فروردین موکول کرده است.در ادامه این خبر، «واشنگتن پست» به سخنان رهبر انقلاب در مورد حرام بودن تولید و استفاده از سلاح هسته‌ای اشاره می‏کند و می‏افزاید اوباما در دیدار با اردوغان می گوید که مشکل مذاکره کنندگان این است که چگونه می‏توانند سخنان آیت الله خامنه‌ای را به الزام جدی و قابل اعتماد ایران در نساختن بمب تعبیر کنند.
مساله‏ای که با تایید نخست وزیر ترکیه نیز روبه رو می‏شود.رجب طیب اردوغان پیش از سفر به ایران در نشست امنیت هسته‏ای سئول با باراک اوباما دیدار و گفتگو کرد.از دیگر مباحث مورد مذاکره اوباما و اردوغان نیز مساله سوریه بوده است که نخست وزیر ترکیه به اوباما گفته بود که برای کاهش حمایت از بشار اسد به ایران فشار خواهد آورد. اردوغان گفته بود قصد دارد به رهبر ایران بگوید که حملات سوری‏ها به نیروهای مخالف مسلمان باید متوقف شود.واشنگتن پست همچنین با اشاره به نقش میانجیگری ترکیه، یکی از نشانه های این مساله را همراهی «هاکان فیدان»، رئیس سرویس اطلاعاتی ترکیه که به گفته این رسانه روابط نزدیکی با سردار سلیمانی، فرمانده سپاه قدس ایران دارد، در دیدار با اوباما و همچنین در سفر به ایران می‏خواند.
اگرچه پیش از این نیز در مورد انتقال پیام اوباما به ایران توسط اردوغان گمانه زنی‏هایی وجود داشت، اما این نخستن بار است که به متن این پیام اشاره می شود. تلاش ترکیه برای ایفای نقش میانجی در اختلافات ایران و غرب در حالی صورت می‏گیرد که همراهی بیشتر ترکیه با سیاست‏های غربی در خاورمیانه و پیشنهاد ایران برای تغییر محل برگزاری گفتگوها موجب عصبانیت مقامات این کشور شده است.