ترکیه از سیاست غرب برای توقف غنی‌سازی حمایت می‌کند

* در یک سال گذشته استقرار سامانه سپر دفاع موشکی ناتو در ترکیه چه تاثیری در روابط دوجانبه ترکیه با ایران داشته است؟
** جمهوری اسلامی ایران قبل از استقرار سامانه سپر دفاع موشکی ناتو در ترکیه همواره مخالفت خود را با این اقدام اعلام کرده است. ناتو یکی از اهداف استقرار این سامانه را مقابله با سامانه های موشکی دوربرد ایران اعلام کرده است و طبیعی است که جمهوری اسلامی چنین اقدامی را علیه خود ارزیابی کند و ناخشنودی خود را به ترکیه اعلام کند. البته ترکیه که عضو قدیمی پیمان ناتو است، در این حوزه مطیع تصمیمات ناتو است و در چارچوب سیاست های امریکا عمل می کند. پس از استقرار این سامانه موشکی، ترکیه تلاش کرده به مقامات ایران اعلام کند فقط بخش راداری این سامانه در خاک ترکیه استقرار یافته و سامانه های پرتاب موشکی در خاک این کشور وجود ندارد بنابراین تهدیدی متوجه ایران نیست در حالی که کارشناسان نظامی می دانند مهم ترین بخش یک سامانه موشکی، همان سامانه راداری آن است.
بدون وجود رادارها، سامانه های موشکی نمی توانند هیچ موشکی را پرتاب کنند زیرا رادارها در واقع چشم های موشک ها هستند. در جریان جنگ عراق با ایران، دولت فرانسه علاوه بر هواپیماهای میراژ، موشک های ضدراداری را نیز برای تجهیز این هواپیماها در اختیار عراق گذاشت که آنها ابتدا با این موشک های ضدرادار به رادارهای جست وجوگر موشک های هاوک حمله می کردند و به این صورت امکان هرگونه اقدام دفاعی را از سامانه های موشکی هاوک می گرفتند و بعد هواپیماهای دشمن به سایر اهداف خود حمله می کردند. البته ایران تاکنون نگذاشته روابط خوب خود با ترکیه تحت تاثیر جدی استقرار سامانه موشکی ناتو در خاک ترکیه قرار گیرد. ترکیه هم تلاش می کند حسن روابط خود با تهران را از عضویت در ناتو جدا نگه دارد و از رابطه با ایران به عنوان امتیازی برای واسطه قرار گرفتن بین امریکا با ایران در حوزه مسائل هسته یی بهره برداری کند.
* از منظر راهبردی اتخاذ سیاست ضدسوریه از سوی حزب عدالت و توسعه تاکنون چه پیامدهای منفی بر روابط تهران و آنکارا داشته است؟
** تهران و آنکارا درباره سوریه نظرات و رفتار کاملامتضادی با هم دارند. ترکیه رسما به دنبال ساقط کردن بشار اسد و همکاری با امریکا و عربستان برای حمایت از مخالفان نظام بعثی سوریه است در حالی که ایران سرنگونی بشار اسد را خواسته غرب می داند و معتقد است به دلیل حمایت سوریه از جریان مقاومت در برابر اسراییل باید با برنامه امریکا و عربستان در خاورمیانه و به ویژه درباره سوریه مخالفت کرد. ترکیه هم اکنون به پایگاهی برای مخالفان بشار اسد تبدیل شده است و امریکا و عربستان با توجه به همسایگی ترکیه با سوریه می خواهند از ظرفیت این کشور برای ایجاد تحولات مورد نظر خویش در سوریه و کنار زدن بشار اسد استفاده کنند در حالی که ایران به دنبال کمک به بشار اسد برای انجام اصلاحات و باقی ماندن در قدرت است. امریکا، سوریه را متحد ایران در مقابله با اسراییل می داند و سرنگونی بشار اسد را در راستای تضعیف جمهوری اسلامی در حمایت از حزب الله و حماس ارزیابی می کند و سوریه بدون بشار اسد را برای تعقیب اهداف خود در مسائل مربوط به فلسطین و اسراییل ضروری می داند. با این وجود فعلاایران و ترکیه نگذاشته اند تضاد نظرات و اقدامات شان درباره سوریه، روابط دوجانبه آنها را تحت تاثیر جدی قرار دهد و همچنان با هم به چانه زنی بر سر سوریه ادامه می دهند.
* مواضع و رویکرد های اقتصادی ترکیه در قبال تحریم های اقتصادی یکجانبه و چندجانبه غرب بر ضد ایران با توجه به مساله تحریم نفت ایران و کاهش خرید نفت ترکیه از ایران را چگونه ارزیابی می کنید؟
** ترکیه همواره سعی کرده از اختلافات بین غرب و ایران حداکثر منفعت را ببرد. ترکیه تلاش می کند در چارچوب تحریم های سازمان ملل علیه ایران اقدام کند و از سوی دیگر به عنوان کشوری برای حل برخی از مشکلات ایران در برابر تحریم ها عمل کند تا سود دلالی ناشی از این اقدام را برای ترکیه انباشت کند. ترکیه سعی دارد بنا بر خواست امریکا خرید نفت از ایران را کاهش دهد و از سوی دیگر میزان نفت خریداری شده از ایران را با قیمتی کمتر از قیمت های بین المللی دریافت کند. حزب عدالت و توسعه، رشد و توسعه اقتصادی ترکیه را در اولویت برنامه های خود می داند و از هر فرصتی برای نیل به این هدف استفاده می کند.
تحریم های بین المللی علیه ایران بهترین فرصت را در اختیار دولتمردان ترک قرار داده است تا هم کالاهای ساخت ترکیه را راهی ایران کنند و هم از تحریم های پولی و بانکی ایران سود سرشاری ببرند. رفتار ترکیه در دوران جنگ صدام علیه ایران هم به همین صورت بود. در آن زمان تورگوت اوزال نخست وزیر ترکیه در سفر خود به تهران در مصاحبه یی در فرودگاه مهرآباد در پاسخ به این سوال که متجاوز در این جنگ کدام کشور است، گفت: من به این موضوع کاری ندارم آنچه برای ترکیه مهم است، این است که جنگ بین ایران و عراق چه فرصت هایی را برای ترکیه در حوزه های مختلف به ویژه اقتصاد ایجاد کرده است و ترکیه با هر دو کشور رابطه سیاسی و تجاری دارد.
* احمد داووداوغلو اخیرا اعلام کرده آنکارا اجازه نخواهد داد تلاش های مرتبط با ایجاد معادله منطقه یی مبتنی بر دشمنی ترکیه و ایران شکل بگیرد. با توجه به سفر اخیر نخست وزیر ترکیه به ایران روابط دو کشور ایران و ترکیه در ماه های اخیر را به چه سویی ارزیابی می کنید؟
** حفظ رابطه خوب با جمهوری اسلامی ایران همواره فرصت های فراوانی را برای ترکیه ایجاد کرده است. ترکیه بدون اینکه به سیاست های ایران در مسائل خاورمیانه توجه کند، راهبرد خود را برای تبدیل شدن به یک قدرت منطقه یی با توانمندی های اقتصادی بالادنبال می کند و همواره یک کشور همکار غرب باقی خواهد ماند. ترکیه سعی دارد در مساله هسته یی به عنوان واسطه بین ایران و کشورهای 1+5 عمل کند و ضمن پذیرش حق هسته یی ایران از سیاست غرب برای توقف غنی سازی در ایران حمایت کند. به هر حال به نظر می رسد نه ترکیه و نه ایران تمایلی به خراب شدن روابط شان با یکدیگر ندارند. سفر اخیر نخست وزیر ترکیه به ایران بیانگر علاقه ترکیه به واسطه بودن بین امریکا و ایران در مساله هسته یی است و ترکیه تلاش دارد از حساسیت های ایران درباره فعالیت های ترکیه برای ساقط کردن بشار اسد در سوریه بکاهد. اما طرح عدم تمایل ایران به برگزاری نشست مذاکره با کشورهای 1+5 در کشوری به غیر از ترکیه علامت ناخرسندی ایران از مواضع و رفتار ترکیه است و اظهارنظر نخست وزیر ترکیه مبنی بر تایید نظر ایران درباره حرمت شرعی ساخت سلاح هسته یی نشانگر علاقه ترکیه به حفظ موقعیت خود در اختلاف هسته یی بین امریکا با ایران است.
* آیا هدف اصلی ترکیه در منطقه و توجه به اهدافی همچون تحرک بیشتر در جهان اسلام و ارائه الگو به کشورهای عربی، افزایش نقش در تحولات داخلی عراق، نزدیک تر شدن به عربستان سعودی و کشورهای حاشیه شورای همکاری خلیج فارس با هدف بر هم زدن توازن استراتژیک و کاهش نقش و نفوذ ایران به عنوان رقیب اصلی منطقه یی ترکیه در خاورمیانه است؟
** ترکیه به دنبال افزایش وزن و نقش خود در خاورمیانه به ویژه به عنوان رابطی بین کشورهای غربی و جهان اسلام است. ترکیه سعی دارد در مسائل مربوط به فلسطین از حماس حمایت کرده و در عین حال رابطه خود را با اسراییل حفظ کند تا بتواند در برنامه های امریکا درباره مذاکرات اسراییل با فلسطینی ها نقش موثری داشته باشد. از سوی دیگر ساختار حکومتی ترکیه به عنوان الگویی در جهان عرب مورد توجه امریکاست که می تواند نقش الگو بودن جمهوری اسلامی را کاهش دهد. بنابراین از دید غرب توسعه نفوذ ترکیه به مفهوم کاهش نفوذ ایران در جهان اسلام به ویژه در قیام های علیه دیکتاتوری در کشورهای عربی خواهد بود. ترکیه و عربستان هر دو از متحدان امریکا در خاورمیانه هستند و بنابراین امریکا به دنبال نزدیک تر شدن روابط ترکیه و عربستان است.
از سوی دیگر در حال حاضر منافع عربستان و ترکیه در سوریه با هم همسو شده است و هر دو کشور به دنبال سرنگونی رژیم سوریه هستند تا در آنجا دولتی همسو با سیاست های غرب بر سر کار آید. بعید به نظر می رسد که این دو کشور به دنبال ایجاد دموکراسی در سوریه باشند زیرا عربستان دارای نظامی پادشاهی است که دورترین نظام نسبت به دموکراسی است و ترکیه هم به دنبال روی کارآوردن اخوانی ها در سوریه است که از نظر ایدئولوژی با حزب عدالت و توسعه نزدیک هستند. به هر حال در وضعیت فعلی، ترکیه نقش رقابت با ایران را در خاورمیانه بازی می کند و از سوی دیگر در حال حاضر سیاست همکاری و رقابت با جمهوری اسلامی را در پیش گرفته است و ایران هم به دنبال همکاری با ترکیه در حوزه منافع مشترک است.
* هدف کنونی ترکیه از میانجیگری در پرونده هسته یی ایران چیست؟
** ایران یکی از همسایگان مهم ترکیه است که نقش مهمی را در ثبات ترکیه ایفا می کند. همچنین تشنج ارتباط غرب با ایران تاکنون به نفع ترکیه تمام شده است و ترکیه از این موضوع به نفع منافع ملی خود استفاده کرده است. مساله هسته یی ایران فرصت مناسبی را برای افزایش وزن سیاسی ترکیه در خاورمیانه ایجاد کرده است. با توجه به نیاز غرب به مذاکره با ایران، در اوضاع کنونی آنکارا خود را در نقش میانجی در مساله هسته یی ظاهر کرده است. البته ترکیه تمایل دارد در حل و فصل مساله هسته یی ایران جایگاهی را برای دیپلماسی خود تعریف کند و در نهایت بتواند در روند این موضوع موثر باشد. چنین سیاستی ظرفیت ترکیه را برای نقش آفرینی های بیشتر در مسائل خاورمیانه افزایش می دهد.
* به نظر شما مهم ترین متغیرهای دخیل در آینده روابط همگرایانه یا واگرایانه ترکیه با ایران چیست و این روابط به چه سویی خواهد رفت؟
** مهم ترین متغیرهای همگرایانه را می توان در مکمل بودن اقتصاد و سیاست ترکیه و ایران دانست. ترکیه به برکت ناسازگاری غرب با ایران در حال تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه است. نه تنها خطوط نفت دریای مازندران مثل خط باکو- جیهان و نیز خط ناباکو به جای عبور از ایران از این کشور گذر می کند بلکه ترکیه از طریق انتقال گاز ایران به آن کشور، به عنوان صادر کننده به اروپا سود سرشاری را می برد. همچنین ترکیه دارای معادن نفت و گاز نیست و ارزان ترین نیاز خود در این زمینه را از ایران تامین می کند. ایران خریدار محصولات ساخت ترکیه به قیمت تعطیل شدن کارخانجات خود است و اقتصاد ترکیه از ظرفیت بازار بزرگ ایران بهره کافی را می برد. همچنین ترکیه و ایران دو کشور همسایه هستند که نیاز به ثبات یکدیگر دارند. از سوی دیگر ایران یکی از مسیرهای صادرات کالاهای ترکیه به کشورهای آسیای مرکزی است.
اما مهم ترین متغیرهای واگرایانه بین دو کشور این است که ترکیه در اردوگاه سیاست های غرب عمل می کند، عضو ناتو است و با امریکا روابط خوبی دارد اما جمهوری اسلامی ایران مخالف سیاست های امریکا و ناتو در خاورمیانه است و خود سیاست مستقلی دارد. معتقد به حمایت علنی از فلسطینی ها برای کسب حقوق خود و بازگشت آوارگان فلسطینی به سرزمین اصلی خویش است و با اسراییل مبارزه می کند در حالی که ترکیه از قدیمی ترین کشورهای جهان اسلام است که با اسراییل نه تنها روابط سیاسی بلکه رابطه نظامی دارد. از نظر ایدئولوژی هم دو کشور با هم همگرایی ندارند گرچه سعی می کنند به اختلافات خود دامن نزنند. مساله کردها هم به عنوان متغیر گاهی همگرا و گاهی واگرا در روابط دو کشور نقش ایفا کرده است. به هرحال نیاز هر دو کشور به یکدیگر موجب خواهد شد در کوتاه مدت از بروز تشنج در روابط بین دو کشور پرهیز شود و روابط دو کشور همچون گذشته ادامه یابد. البته سرنوشت سوریه می تواند در این روابط تاثیرگذار باشد.