ایران، ترکیه عمق استراتژیک کجاست؟

دکتر امیر محبیان
روابط ایران و ترکیه بدلایل واضح، روابطی راهبردی است که ریشه آن در مبانی مشترک فرهنگی و نیز منافع مترتب بر رفتار همسو نهفته است.این روابط راهبردی هر چند گاهی با فراز و نشیب همراه بوده است ولی درایت مدیران دو کشور تاکنون فرصت را بر روی سوءاستفاده‌های احتمالی بسته است.
پس از روی کار آمدن دولت اسلامگرای حزب «عدالت و توسعه» این روابط به سوی همگرایی بیشتر پیش رفت و ترکیه نیز در جهان اسلام پس از دورانی طولانی عزلت (به سبب حاکمیت نظامیان اسلام گریز و حامی سکولاریسم) مجددا حضوری موثر یافت.حضور فعال ترکیه در معادلات جهان اسلام هر چند امری طبیعی شمرده می شود ؛ ولی از دو منظر مورد توجه مخالفان حسن روابط دو کشور قرار گرفته است.
1. احیاء جایگاه امپراطوری عثمانی:پاره ای از تحلیلگران تحرکات ترکیه را تابعی از دکترین داوود اوغلو معروف به دکترین “عمق استراتژیک” (Strategic Depth) می دانند که در کتابی به همین نام منتشر شده است. مبنای این دکترین را اصول ژئوپلیتیک تشکیل می دهد و عواملی چون تأکید بر قدرت نرم،‌تلاش برای میانجیگری و حل بحران های منطقه ای و بین المللی و اتخاذ راهبرد برد–برد در ارتباط با دیگر کشورها رویکردهای مطروحه در آن است.
مولفه های تشکیل دهنده دکترین عمق استراتژیک داوود اوغلو را چنین ذکر کرده اند:
- ایفای نقش پررنگ، فعال و متناسب با تاریخ گذشته و عمق جغرافیایی ترکیه
- سرمایه گذاری بر روی قدرت نرم و بهره گیری از ظرفیت های تاریخی و فرهنگی
- الگو سازی از ترکیه برای کشورهای منطقه
- بهره گیری از اقتصاد در جهت حمایت از روابط منطقه ای
- ایفای نقش کلیدی در مدیریت بحران های منطقه ای و بین المللی
- جایگزین سازی همکاری منطقه ای بجای مداخله نیروهای خارجی
- سرمایه گذاری بر روی کشورهایی که روزی جزء امپراطوری عثمانی بوده اند.
بجای تلاش برای عضویت در اتحادیه اروپا نگاهی به محورهای تز داووداوغلو نشان می دهد که هر چند این تز در مقایسه با گرایش سکولار و غربگرای دولت های پیشین جهشی بزرگ به پیش تلقی
می شود ولی از جهاتی گرایش های اسلامی آن در خدمت ملی گرایی «پیش آتاتورکی» قرار گرفته است. شاید از همان روست که بعضی از نویسندگان عرب در انتظاری فزاینده برای برخورد منافع ایران و ترکیه قرار دارند و با باز سازی صحنه های تاریخی نبرد میان صفوی ها و عثمانی ها را در انتظار نشسته اند.
چنانچه السفیر در 11 فروردین نوشت: «رویکردهای مذهبی [ایران و ترکیه] دری به سوی تنش زایی میان آنها می‌گشاید. تاریخ با پژواک‌هایش همچنان نخستین عاملی است که در کنش و واکنش میان نوادگان صفویان و نوادگان عثمانیان فعال است: دشمنی‌ای که نمی‌توانند فراموش کنند.» این انتظار در حالی بیان می شود که سیاست راهبردی ایران بر پایه منافع استراتژیک جهان اسلام سامان داده شده است .
2. ترکیه الگوی نیمه سکولار به مثابه جایگزین الگوی اسلامگرای ایران: هر چند پیروزی اسلامگرایان ترکیه گامی مهم برای بازگشت اسلامگرایی به آن کشور بود ولی این روند هنوز در نیمه راه است وغرب هر چند اساسا علاقه ای به دولت فعلی ترکیه ندارد ولی با آن احساس نزدیکی بیشتری به نسبت اسلامگرایان ایرانی دارد.لذا در یک ترجیح طبیعی می کوشد با کمک مدل ترکیه فعلی (نیمه سکولار- نیمه اسلامگرا) الگوی تمام اسلامگرای ایرانی را از میدان بدر کند.
این در حالی است که جمهوری اسلامی ایران بر این باور است که عمق استراتژیک ایران و ترکیه دراسلام به هم رسیده و کلیه منافع دیگر باید ذیل آن تعریف شود.با چنین نگرشی، فضایی برای سوءاستفاده دیگران باقی نمانده و سیاستمداران ایرانی و ترک هم باید نقش تاریخی خود را در بازسازی آینده بر پایه حاکمیت ارزش های اسلامی در جهان فراموش نکنند.واقعیت آن‌است که علاقه مردم دو کشور ایران و ترکیه به حاکمیت‌های فعلی از علاقه آنها به اسلام نشات می گیرد؛ لذا هر راهبردی که این واقعیت را در نظر نگیرد محکوم به شکست است.