فتنه اروپایی

احسان ابطحی
خریت ویلدرز نماینده راستگرای افراطی پارلمان هلندی چندی پیش فیلمی به اصطلاح مستند را با نام "فتنه" روی اینترنت قرار داد که هدف از آن چیزی جز سیاه‌نمایی و توهین به دین اسلام نبود.
بی‌محتوایی و موهن بودن این فیلم تا حدی بود که اتحادیه اروپایی، دبیرکل سازمان ملل متحد، دبیرکل یونسکو، دولت هلند و بسیاری دیگر از مسئولان غربی را هم ناچار به موضعگیری در برابر آن کرد. یان‌پیتر بولکننده، نخست‌وزیر هلند، در یک سخنرانی تلویزیونی فیلم "فتنه" را محکوم کرد و گفت که این فیلم هیچ هدفی جز توهین به اعتقادات گروهی از مردم دنبال نمی‌کند. وزیر امور خارجه هلند هم اعلام کرد که دولت این کشور با تصمیم خریت ویلدرز مبنی بر اکران فیلم ضداسلامی "فتنه" مخالف است و از این اقدام حمایت نمی‌کند. در اقدامی دیگر برای آرام کردن اوضاع و کاهش شدت واکنش مسلمانان، ماکسیم فرهاخن، وزیر امور خارجه هلند در آمستردام با سفرای 26 کشور اسلامی، از جمله سفیر ایران دیدار و گفت‌وگو کرد.
بان کی‌مون، دبیرکل سازمان ملل متحد هم این فیلم را توهین‌آمیز خوانده و پخش اینترنتی آن را به شدت محکوم کرده است،‌ او همچنین از تلاش دولت هلند برای جلوگیری از پخش تلویزیونی این فیلم نیز تقدیر کرده است. دولت اسلوونی که ریاست دوره‌ای اتحادیه اروپا را به عهده دارد نیز انتشار فیلم فتنه را محکوم و اعلام کرده که این فیلم هدفی جز ایجاد نفرت ندارد و آزادی بیان باید در فضای احترام به مذاهب و دیگر اعتقادات و همراه با حس تعهد رعایت شود. این در حالی است که چهار سال پیش هم فیلم مشابهی در هلند ساخته شد که باعث واکنش‌های خشونت‌آمیز از جمله قتل سازنده آن شد.
از چند سال پیش تاکنون و به ویژه پس از حوادث یازدهم سپتامبر، شدت اقدامات ضداسلامی در اروپا افزایش یافته است. پیش از انتشار این فیلم ماجرای کارتون‌های توهین‌آمیز به پیامبر اسلام در روزنامه‌های دانمارکی باعث خشم شدید مسلمانان در کشورهای مختلف شده بود. بی‌تردید این اقدامات در قاره‌ای که مسلمانان زیادی دارد سبب افزایش شکاف‌ها و اختلافات در میان پیروان ادیان ابراهیمی خواهد شد.
جمعیت مسلمانان در اروپا در مناطق مختلف این قاره بسیار متفاوت است. به طور کلی در کشورهای شرق اروپا، از جمله کشورهای عضو حوزه بالکان و کشورهای شرق اروپا، به خصوص روسیه، بلغارستان، آلبانی، بوسنی، مونته‌نگرو، قبرس، یونان و جمهوری مقدونیه که از کشورهای تازه استقلال‌یافته از یوگسلاوی سابق به شمار می‌رود اقلیت مسلمان با ریشه‌های چند صدساله زندگی می‌کنند، در حالی که در غرب اروپا، جمعیت مسلمانان را بیشتر مهاجرانی تشکیل می‌دهند که از دهه 1960 میلادی به این سو به قاره سبز مهاجرت کرده‌اند، این جمعیت بیشتر در کشورهایی مانند فرانسه، بریتانیا، آلمان، اتریش، سوییس، بلژیک، هلند و سوئد ساکن هستند. در بسیاری از کشورهای اروپایی، مسلمانان بزرگترین اقلیت مذهبی را تشکیل می‌دهند.
کمیسیونر عالی پناهندگان سازمان ملل متحد در آخرین برآورد خود تخمین ‌زده است که 70 درصد ساکنان کشور آلبانی در شرق اروپا واقع در حوزه بالکان مسلمان هستند. 99 درصد جمعیت تازه استقلال‌یافته کوزوو را هم مسلمانان تشکیل ‌می‌دهند.
بیشتر جمعیت کشورهای آذربایجان، قزاقستان و ترکیه هم که در هر دو قاره آسیا و اروپا واقع شده‌اند مسلمان هستند. کوزوو و منطقه "سنجک" که بین صربستان و مونته‌نگرو واقع شده است هم دارای اقلیت مسلمان است. بلغارستان و جمهوری مقدونیه هم دارای شهروندان مسلمان هستند که اقلیت را در این مناطق تشکیل می‌دهند. در برخی از شهرهای اروپایی، مانند بندر مارسی در فرانسه، و بندر روتردام در هلند 25 درصد جمعیت را مسلمانان شامل می‌شوند. 35 درصد ساکنان شهر مالمو، که یکی از شهرهای مهم کشور سوئد به شمار می‌رود هم مسلمان هستند.
بیش از 10 درصد ساکنان شهرهای دیگر اروپا، مانند پاریس، بروکسل، لندن و کپنهاگ هم مسلمان هستند و 5/1 میلیون نفر از ساکنان شهر مسکو، یعنی حدود 10 درصد جمعیت این شهر را هم مسلمانان شامل می‌شوند. مهاجران مسلمان از ملیت‌های مختلف و با توجه به نزدیکی‌های کشور مبدا با کشورهای مقصد به اروپا مهاجرت کرده‌اند. برای مثال درصد بسیار زیادی از مسلمانان ساکن بریتانیا را مسلمانان شبه‌قاره هند شامل می‌شوند که سال‌ها مستعمره انگلیس بوده است.
فرانسه هم وضعیتی مشابه با بریتانیا دارد و اکثر مسلمانان ساکن فرانسه از کشورهای پیشتر مستعمره پاریس به این کشور مهاجرت کرده‌اند و از شمال آفریقا آمده‌اند. مسلمانان بلژیک و هلند اما بیشتر از مراکش و ترکیه به این دو کشور مهاجرت کرده‌اند. مهاجرانی که از ترکیه به آلمان سفر کرده‌اند هم دارای جمعیت زیادی در این کشور هستند. شمار زیادی از پاکستانی‌ها و سومالی‌تبارها به سوئد رفته‌اند و تعداد زیادی از عراقی‌ها هم‌اکنون در سوئد اقامت دارند.
در حال حاضر تنها کشورهای آلبانی و کشور تازه استقلال‌یافته کوزوو، بوسنی، شهر استانبول ترکیه که در قاره اروپا واقع شده و همین‌طور جمهوری‌های روسیه که در شمال قفقاز و منطقه ولگا هستند، دارای اکثریت مسلمان هستند. براساس آمار موسسه مرکز اسناد اسلام که در آلمان واقع است در سال 2006 حدود 53 میلیون نفر از ساکنان اروپا را مسلمانان تشکیل می‌دهند و 16 میلیون نفر از ساکنان کشورهای عضو اتحادیه اروپا مسلمان هستند.
براساس تحقیقاتی که پروفسور فیلیپ جنکینز استاد دانشگاه پن انجام داده است تا سال 2100 میلادی 25 درصد جمعیت اروپا را مسلمانان تشکیل خواهند داد. جمعیت مسلمانان اروپا ـ‌ بدون احتساب روسیه ـ از 30 سال پیش تاکنون سه برابر شده و کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که تا سال 2020 میلادی دو برابر خواهد شد. در سال 2005 میلادی در 25 کشور 8/1 میلیون نفر به شمار مهاجران افزوده شده است. این میزان حدود 85 درصد افزایش جمعیت در کل اروپا را شامل می‌شود و این در حالی است که نرخ زاد و ولد در میان مسلمانان اروپا سه برابر بیشتر از غیرمسلمانان است و انتظار می‌رود در سال 2050 میلادی از میان هر 5 نفر شهروند اروپایی، یک نفر مسلمان باشد.
شمار دیگری از تحلیلگران اما نسبت به درستی این آمار و نرخ رشد مسلمانان در اروپا تردید دارند. این افراد چنین استدلال می‌کنند که افزایش جمعیت در میان مسلمانان ساکن اروپا به شدت کاهش یافته است. این عده همچنین می‌گویند که در سال‌های اخیر محدودیت‌های زیادی در مورد مهاجرت به اروپا انجام شده است و افزایش جمعیت مسلمانان اروپا در سال‌های آینده بر جمعیت کل اروپا نسبت به حال حاضر تاثیر زیادی نخواهد داشت.
در سال‌های اخیر و به ویژه پس از حوادث یازدهم سپتامبر سال 2001 میلادی در شهرهای نیویورک و واشنگتن در ایالات متحده روابط میان مسلمانان و پیروان سایر ادیان به خصوص مسیحیان همراه با تنش‌هایی بوده است. تنش‌هایی که بی‌تردید آغازگر آن افراط‌گرایانی بودند که به نام اسلام دست به خشونت می‌زنند و افراط‌گرایان مسیحی که به نام آزادی بیان هر نوع توهین و بی‌حرمتی به مقدسات اسلامی را جایز می‌دانند. در حقیقت افراط‌گرایان مسیحی و مسلمان مانند دو لبه قیچی عمل می‌کنند و هدفی جز ایجاد شکاف میان ادیان ابراهیمی و افزایش تنش میان پیروان مذاهب مختلف ندارند.
کمتر کسی است که سخنان جورج بوش رئیس‌جمهوری ایالات متحده را پس از حوادث یازدهم سپتامبر فراموش کرده باشد که جنگ علیه گروه متحجر و افراط‌گرای طالبان و شبکه تروریستی القاعده را با "جنگ‌های صلیبی" میان مسلمان و مسیحیان در سال‌های دور مقایسه کرده بود. گرچه بوش بعدها از این گفته خود عذرخواهی کرد و گفت که چنین منظوری نداشته اما این سخنان نشان‌دهنده حاکمیت تفکری بود که در پی ایجاد شکاف میان مسلمانان و مسیحیان و القای وجود فضای جنگ صلیبی در میان آنان داشت. در چند سال گذشته هم اروپا، با استناد به اعمال خشونت‌آمیز عده‌ای افراط‌گرای اسلامی و با بهانه‌ای به نام آزادی بیان اقداماتی توهین‌آمیز به دین اسلام انجام شده است.
اما در سال‌های اخیر بحث در مورد "آزادی بیان" در اروپا و مرزهای آن افزایش یافته که محور آن درباره این موضوع بوده که چه مسائلی در مورد دین اسلام مجاز به گفتن است و چه موضوعاتی توهین به این دین به شمار می‌رود. در این سال اتفاقات زیادی بر اثر همین مسئله در کشورهای غربی رخ داده است. در هلند "تئو ونگوگ" سازنده یک فیلم ضداسلامی به وسیله "محمد بویری" که یک شهروند مسلمان هلندی بود به قتل رسید. بویری پس از کشتن ونگوگ نامه‌ای را روی جسد او قرار داد که دولت‌های غربی، یهودیان و "عیان هیرسی علی" همکار ونگوگ در ساختن فیلم "تسلیم" را تهدید به انتقام کرده بود.
موضوع انتشار کارتون‌هایی ضداسلامی در یکی از روزنامه‌های دانمارکی دیگر سوژه‌ای بود که باعث شد بحث داغی در محافل اروپایی در مورد مرزهای آزادی بیان مطرح شود. به هر حال مسلم‌ آن است که امروز وظیفه عقلای اسلامی و مسیحی دوری جستن از افراط‌گرایانی که چه با نام دین و چه با نام آزادی بیان هدفی جز ایجاد شکاف و درگیری در میان ادیان را پیگیری نمی‌کنند.