پیش‌درآمدی بر سفر دوره‌ای آبه

علی تتماج

شینزو آبه که سیاست خود را براساس اصل ارتقای جایگاه منطقه‌ای و جهانی ژاپن تدوین نموده است سفر دوره‌ای به آمریکا و خاورمیانه را آغاز کرده تا گام‌های جدیدی برای تحقق این مهم برداشته شود.

شینزو آبه نخست‌وزیر ژاپن در سفری دوره‌ای از آمریکا، کویت، قطر، عربستان، مصر و امارات دیدن می‌کند. آبه که طرح‌های بسیاری برای ارتقای جایگاه جهانی ژاپن دارد، سفرهای کنونی را نقطه، عطفی برای سیاست خارجی کشورش عنوان نموده است. با توجه به محورهای سفرهای آبه، اهداف و سیاست‌های وی در این دیدارها بر دو محور استقرار می‌باشد:

الف ـ سفر به آمریکا: بخش نخست سفر آبه را حضور در کاخ‌سفید و مذاکره با سران ایالات متحده تشکیل می‌دهد. این دیدار در شرایطی برگزار می‌شود که این نخستین دیدار وی از آمریکا پس از 7 ماه تصدی پست نخست‌وزیری است. پیش از این وی از چین دیدار نموده بود که بیانگر تلاش وی برای تقویت مناسبات منطقه‌ای و عدم وابستگی به آمریکا است (وی در سخنرانی خود در جمع خبرنگاران تاکید کرده بود که دیگر دوران حضور در آمریکا پس از کسب قدرت یک مقام ژاپنی، گذشته و روابط جنبه استراتژیک و دو جانبه یافته است) با توجه به تحولات منطقه اهداف سفر آبه به آمریکا عبارتند:

توسعه همکاری اقتصادی و لغو برخی تعرفه‌های وضع شده علیه ژاپن، گسترش همکاری‌های نظامی بویژه در بخش راداری و استقرار سامانه‌های موشکی (ژاپن خروج از انزوای نظامی را در دستور کار قرار داده و تلاش دارد تا با تقویت توان دفاعی در برابر تقویت نظامی چین و روسیه و کره شمالی قرار گیرد)، تعیین وضعیت سربازان و پایگاه‌های آمریکایی که انزجار عمومی را به همراه داشته است، بررسی پرونده کره شمالی و چگونه ادامه تحریم‌ها برای مقابله با استمرار فعالیت‌‌های هسته‌ای آنان (ژاپن تنها کشوری است که تحریم‌های کره شمالی را اعمال می‌کند)، ارزیابی فعالیت‌های هسته‌ای ایران و چگونگی برخورد با آن (ژاپن بیشتر دیدگاهی آمریکایی را پی‌گیری می‌کند)، بررسی سیستم‌های موشکی و تحرکات روسیه در عرصه جهانی و تقویت همکاری‌های نظامی برای مقابله با آن، یافتن راه‌کاری برای حل بحران عراق و افغانستان و چگونگی فعالیت‌ نیروهای ژاپن در این کشورها، ارزیابی روند صلح خاورمیانه با توجه به نشست توکیو که طرح کوریدور اقتصادی ارائه شد (اردن، فلسطین، نماینده رژیم صهیونیستی و نماینده ژاپن در توکیو بودند)، از مهمترین محورهای دیدارهای آبه از آمریکا است. البته رویکرد منطقه‌ای آبه بویژه در قبال چین و کره جنوبی تا حدودی دلخوری آمریکا را به همراه داشته که می‌تواند در این نشست‌ها تاثیرگذار باشد.

ب ـ سفر به خاورمیانه: بخش دیگر سفر آبه حضور در کشورهای کویت، عربستان، امارات، مصر، قطر، می‌باشد. شرایط اقتصادی ژاپن و موقعیت حاکم بر خاورمیانه سبب می‌شود تا این سفر اهمیت ویژه‌ای برای توکیو داشته باشد. ابعاد این سفر عبارتند از:

1- ژاپن برای توسعه اقتصادی و صنعتی نیازمند برخورداری از جریان انرژی دائمی است. با توجه به بحران‌های خاورمیانه و شوک‌های وارد شده بر بازار نفت، مقامات توکیو مانند سایر کشورهای صنعتی برآنند تا با حضور در کشورهای عربی راهی دائمی برای تامین انرژی کسب نمایند که سفر آبه نیز بر این محور استوار است.

2- در سالهای گذشته خاورمیانه به عنوان یکی از بزرگترین شرکای تجاری ژاپن ایفای نقش نموده است.

از سوی دیگر حضور بازیگرانی نظیر اتحادیه اروپا، چین و روسیه، تهدیدی برای منافع اقتصادی آن قلمداد می‌شود. بر این اساس آبه تلاش دارد تا با این سفر ضمن تحکیم مناسبات اقتصادی به مقابله با نفوذ سایر کشور بپردازد.

3- ژاپن از جمله کشورهایی است که در طرح صلح خاورمیانه مشارکت دارد. آنها با برگزاری نشست همکاری‌های اقتصادی میان فلسطینیان، رژیم صهیونیستی و اردن که با نام «کوریدور اقتصادی» برگزار شد گام‌های مهمی برای حضور در این عرصه برداشته‌اند. با توجه به موقعیت ژاپن در خاورمیانه، آنها برآنند تا با سفر دوره‌ای به کشورهای عربی، آنها را به حضور در صلح خاورمیانه بویژه طرح همکاری‌های اقتصادی با رژیم صهیونیستی معطوف نمایند. به عبارتی دیگر بخشی از ماموریت آبه برای تحقق اهداف آمریکا است در حالی که این امر می‌تواند ارتقای جایگاه جهانی آن را نیز در پی داشته باشد.

4- بررسی پرونده هسته‌ای ایران، همکاری با ممالک عربی برای ساخت نیروگاه هسته‌ای در این کشورها، بحران عراق و چگونگی مشارکت اعراب در محل آن (خواسته‌های آمریکایی که می‌تواند به محور نشست شرم‌الشیخ نیز منجر گردد)، چگونگی حل بحران لبنان، سودان و سومالی، حمایت از ژاپن برای عضویت در شورای امنیت می‌تواند از دیگر محورهای مذاکرات آبه در خاورمیانه باشد.

براساس آنچه ذکر شد می‌توان گفت که سفر آبه به خاورمیانه و آمریکا برگرفته از مجموعه‌ای از اهداف سیاسی، اقتصادی و نظامی است که در نهایت برای ارتقای جایگاه جهانی ژاپن صورت می‌گیرد. البته رویکرد آبه به همسایگان و حمایت از همکاری‌های اقتصادی، انزجار مردم ژاپن از آمریکا، دیدگاه دوگانه خاورمیانه به سیاست‌های توکیو (به دلیل همکاری با آمریکا در عراق) می‌تواند دیدارها و اهداف آبه را تحت‌الشعاع قرار دهد هرچند که وی با مشوق‌های اقتصادی می‌تواند گام‌های محکمی برای حل این بحران‌ها بردارد.