دولت عراق و معادله همسایگان

رضا واعظی

صرف‌نظر از بین‌المللی بودن اجلاس شرم‌الشیخ مصر و حضور نمایندگان حدود 60 کشور در این نشست، آنچه بیش از همه در این اجلاس همچنان قابل توجه بود، نقش همسایگان عراق و آمریکا بویژه در بحث تامین امنیت عراق بود. به همین دلیل، اجلاس روز دوم را بیشتر نشست همسایگان عراق عنوان داده‌اند. دولت ملی عراق به رهبری نوری مالکی، علاوه بر مشکلات مختلف داخلی در زمینه سیاسی، اقتصادی، امنیتی و نظامی با چالش جدی در مواجهه با کشورهای همسایه روبه‌روست. بجز جمهوری اسلامی  ایران‌ که پس از استقرار دولت ملی در عراق، بلافاصله سفارتخانه‌اش را بازگشایی کرد و همواره تلاش کرده است از روند سیاسی در عراق با هدف استقرار امنیت، ثبات و فراهم آمدن زمینه خروج اشغالگران از عراق و به تبع آن از منطقه، حمایت کند. دیگر کشورهای همسایه عراق بویژه کشورهای عربی عملکرد مبهمی داشته و دارند.

کشور ترکیه نیز به دلیل مسائلی که درباره شمال عراق مطرح است، در روابطش با دولت عراق همواره با تنشهایی مواجه بوده است، چنان که در ماههای اخیر دولت عراق با برگزاری نشست همسایگان عراق (همین اجلاس که در شرم‌الشیخ برگزار شد) در استانبول مخالفت کرد. کشورهای عربی نه تنها روابط دیپلماتیک با دولت ملی عراق برقرار نکرده‌اند که همواره با اتخاذ سیاست‌هایی، به دنبال اعمال فشار بر دولت عراق بوده‌اند. پیگیری تغییر قانون اساسی عراق به نفع اقلیت سنی، مخالفت با سیاست بعثی‌زدایی دولت عراق و همچنین مخالفت با برخورد دولت عراق با اقدامات تروریستی از جمله مسائلی است که کشورهای عربی دنبال می‌کنند. براساس آماری که مقامات عراقی و حتی آمریکایی اعلام داشته‌اند، حدود 90 درصد گروههای تروریستی از کشورهای عربی وارد عراق می‌شوند و همین میزان نیز تابعیت کشورهای عربی را دارند. کشورهای عربی همواره دولت عراق را متهم می‌کنند که به افزایش نفوذ ایران در منطقه کمک می‌کند و در مسائل داخلی نیز تشدید اختلاف فرقه‌ای را به دولت عراق نسبت می‌دهند؛ حتی خانم رایس در اظهاراتی گفته است، کشورهای عربی همسایه عراق همچنان در قبال مالکی و دولت وی مرددند. پادشاه عربستان از پذیرش نوری مالکی خودداری کرد و حتی در نشست سران عرب ـ که فروردین ماه در ریاض برگزار شد. دولت عربستان ترجیح داد مالکی ریاست هیات عراقی را به عهده نداشته باشد. اردن هم همواره پناهی برای اعضای حزب بعث و خانواده صدام بوده و پادشاه این کشور هم خطر هلال شیعی را مطرح کرده است.

در چنین وضعیتی است که نوری مالکی در بدو ورود به شرم‌الشیخ، خواستار اجماع عربی و بین‌المللی برای مبارزه با تروریست‌ها شد.

در اجلاس شرم‌الشیخ به رغم حضور وزیران خارجه کشورهای عربی نحوه اظهارات آنان و تعاملشان به گونه‌ای بود که چندان به تغییر رویکرد کشورهای عربی نمی‌توان امیدوار بود؛ حتی در پیش‌نویس بیانیه پایانی نشست مصر بندی گنجانده شده بود که براساس آن آتش‌بسی 3 ماهه میان گروههای تروریستی و دولت عراق و نظامیان آمریکایی برقرار شود. این تلاش که به نوعی مشروعیت بخشیدن به گروههای تروریستی در عراق به شمار می‌آمد، این نتیجه را در بر داشت که اقدامات تروریستی در عراق، هدایت شده است. با این حال در اجلاس شرم‌الشیخ، کشورهای شرکت‌کننده بویژه کشورهای همسایه عراق، ضمن کمک به بازسازی عراق متعهد شده‌اند، از روند سیاسی عراق و تامین امنیت در این کشور حمایت کنند. به همین دلیل هم مقامات عراقی و آمریکایی این نشست را موفقیت‌آمیز ارزیابی کردند. بر این اساس، اگر کشورهای همسایه عراق و سایر کشورهای متعهد نسبت به تعهداتشان پایبند باشند، در درجه نخست باید نسبت به بازگشایی سفارتخانه‌هایشان در بغداد اقدام کنند و در مرحله بعد از نفوذ تروریست‌ها به داخل کشور عراق جلوگیری و تلاش کنند، سطح روابط سیاسی و دیپلماتیک خود را با دولت ملی عراق افزایش دهند و از اعمال فشار مستقیم و غیرمستقیم بر دولت عراق خودداری کنند. قطعا پایبندی کشورهای همسایه عراق به تعهداتشان، محکی خوب برای ارزیابی صداقت و نحوه تعامل کشورها بویژه کشورهای همسایه عراق به شمار می‌رود و در روزهای آینده می‌توان در این باره قضاوت کرد.