از اتحادیه پان آمریکن تا «سازمان کشورهای آمریکایی»

به گزارش خبرنگار فارس از منطقه آمریکای لاتین، قاره آمریکا و تاریخ پیدایش سازمان فعلی دولت‌های آمریکایی به اغاز قرن نوزدهم و به معاهده اتحاد که "سیمون بولیوار" در 1826 به کنگره "پانام" پیشنهاد داد، معطوف می شود.
"پان آمریکانیسم" یا سیاست همبستگی قاره ای در آمریکا، مدیون بولیوار، سیاستمدار معروف آمریکای جنوبی و تشکیل دهنده یک کنفراسیون میان کشورهای آزاد شده آمریکا جنوبی است. مساعی وی برای تحقق همبستگی قاره ای، علاوه بر اقدامات سیاسی، به اقداماتی برای نهادینه کردن این همبستگی نیز منحصر بوده است.
در این کار سهم سیمون بولیوار که در آن زمان در راس دولت کلمبیای بزرگ که شامل اکوادور، پاناما، کلمبیا و نزوئلای امروزی است، از همه بیشتر بود.
گرچه کنگره پاناما سال 1826، به سبب مخالفت انگلستان که نگران تسلط ایالات متحده آمریکا بر اتحادیه آمریکا بود و نیز عدم مشارکت برخی از کشورها مانند آرژانتین و برزیل در اثر فشار سیاسی بریتانیا، برپا نگردید و با شکست مواجه شد و ایالات متحده نیز به علت تاخیر نمایندگانش در رسیدن به پاناما نتوانست در این کنگره شرکت جوید، لیکن حاصل این گردهمایی، امضای معاهده ای در نوزدهم ژوئن سال 1862 بود که می توان آن را مقدمه ای برای تاسیس جامعه ملل و مبنایی برای یک سازمان بین المللی بزرگ محسوب نمود.
به دنبال این کنگره، چندین کنفرانس دیگر نیز تشکیل شد تا سرانجام به ابتکار ایالات متحده آمریکا، در نخستین کنفرانس کشورهای آمریکایی که از 2 اکتبر 1889 تا 14 اوریل 1890 به طول انجامید، نمایندگان کشورهای قاره آمریکا در واشنگتن گردهم هم آمدند و شالوده سازمان "اتحادیه پان آمریکن" را بنا نهادند.
از آن پس، هر چند سال یک بار این کنفرانس در یکی از کشورهای آمریکا تشکیل گردید که آخرین انها، 28 مارس 1954 در کاراکاس برپا شد.
اولین گردهمایی جمهوری‌های آمریکای لاتین و ایالات متحده در سال 1889 به تشکیل یک دفتر در واشنگتن منجر شد که چندان انسجامی نداشت و فعالیت آن محدود بود و فقط مسوولیت برقراری ارتباط میان دولت‌ها را برعهده داشت و وظیفه آن جمع آوری و توزیع اطلاعات درباره تجارت، تولیدات، مقررات و نظام‌های گمرکی کشورهای عضو بود.
اتحادیه کشورهای آمریکایی به تدریج سازمان یافت و طی کنفرانس‌های متعددی شکل گرفت. در دومین کنفرانس که به سال 1901 در مکزیک تشکیل شد، دفتر اتحادیه، جنبه بین المللی یافت و به نام «دفتر بین المللی جمهوری‌های آمریکایی» تغییر نام یافت و مدیریت آن تحت نظر شورایی مرکب از نمایندگان دیپلماتیک کشورهای آمریکایی در واشنگتن قرار گرفت.
کنفرانس سوم به سال 1906 در ریودوژانیرو برگزار شد. به موجب آن، حدود صلاحیت‌های دفتر افزوده شد و به «کمیسیون دائمی کنفرانس‌های بین کشورهای آمریکایی» تبدیل شد و به عنوان دبیرخانه، ماموریت تهیه برنامه ها و جلسات کنفرانس را به عهده گرفت.
در کنفرانس چهارم که سال 1910 در بوئنوس آیرس بر پا شد، نام این ارگان به «اتحادیه پان آمریکن» موسوم گردید.
پنجمین کنفرانس پس از جنگ جهانی اول در سال 1923 در سانتیاگوی شیلی برگزار شد و تصمیماتی بدین ترتیب اتخاذ گردید:
- اولا اداره دبیرخانه که تا آن زمان بر عهده ریاست انحصاری ایالات متحده آمریکا بود، از آن پس انتخابی شد؛
- ثانیا به منظور فیصله مسالمت آمیز اختلافات، به طرح معاهده "گوندرا" پرداخت تا مناقشات نظامی بین جمهوری‌ها مشتعل نگردد؛
- ثالثا شورای مدیریت اتحادیه کشورهای آمریکایی که تا آن زمان از نمایندگان سیاسی مقیم واشنگتن تشکیل شده بود، استقلال یافت؛ بدین ترتیب که اگر در گذشته کشوری رابطه دیپلماتیک خود را با واشنگتن قطع می کرد، دیگر نمی توانست نماینده ای در شورای مدیریت اتحادیه کشورهای آمریکایی داشته باشد، اما کنفرانس سال 1923 این قاعده را مصوب نمود که نماینده یک کشور آمریکایی در شورای مدیریت، اصولا همان نماینده دیپلماتیک مقیم واشنگتن است. با وجود این، هر عضوی که نماینده‎ای دیپلماتیک در مقر واشنگتن نداشته باشد، می‏تواند نماینده ای ویژه در واشنگتن انتخاب نماید.
- همچنین مقرر شد که ریاست شورای مدیریت که تاکنون به عهده وزیر امور خارجه آمریکا بود، به انتخاب اعضای شورای مدیریت، به شخص دیگری تفویض شود.
ششمین کنفرانس کشورهای آمریکایی سال 1928 در هاوانا تشکیل شد که در زمره مهمترین کنفرانس کشورهای آمریکایی به شمار آمد. در این گردهمایی موافقت شد که نمایندگی هر کشور در شورای مدیریت دیگر در صلاحیت سفرای آنها نباشد، بلکه نمایندگانی دائمی به همین مقصود تعیین گردند.
در این کنفرانس معاهده ای که به منزله اساسنامه واقعی اتحادیه بود، به امضا رسید؛ ولی چون به تصویب تمامی اعضا نرسید، هرگز به مرحله اجرا در نیامد.
هفتمین کنفرانس سال 1923 در مونته ویدئو تشکیل و طی آن معاهدات مختلف در مورد تدوین وظایف و تکالیف دولت‌ها بررسی و تصویب شد.
هشتمین و آخرین کنفرانس قبل از جنگ جهانی دوم به سال 1938 در لیما برپا شد و چندین بیانیه، قطعنامه و توصیه نامه در آن به تصویب رسید که همگی، پیش بینی مجمعی از وزرای امور خارجه جمهوری‌های آمریکایی بود که ارگانی نو به نام کنفرانس مشورتی وزرای امور خارجه را به دنبال داشت.
کنفرانس‌های مذکور، فاقد الزامات حقوقی بود و مسائل سیاسی نیز در آن کمتر حل و فصل می شد. تصمیمات سازمان فقط به شکل قطعنامه در اجلاسیه کنفرانس‌ها تصویب می گردید و به صورت عهدنامه انعقاد نمی یافت، زیرا این امر، مستلزم تصویب مجالس قانون گذاری دولت‌های عضو بود که تحقق پیدا نمی کرد. آنچه بیش از همه بررسی شد، مسائل اقتصادی، اجتماعی و گاهی حقوقی بود. مسائل اخیر هم در ارتباط با روابط بین المللی قرار داشت و هیچ گاه اختلافات مربوط به کشورهای عضو در آن مطرح نمی گردید.
نهمین کنفرانس، پس از تصویب منشور سازمان کشورهای آمریکایی (منشور بوگوتا)، سال 1948 در بوگوتا تشکیل شد که اهمیت بسیاری داشت و مهمتر از همه تغییر نام اتحادیه پان آمریکن به «سازمان کشورهای آمریکایی» بود.
به موجب آن، اتحادیه کشورهای آمریکایی به صورت رکن دائم و دبیرخانه سازمان درآمد. منشور بوگوتا، بدون آن که خطوط اصلی ارکان پیشین اتحادیه کشورهای آمریکایی را تغییر دهد، آن را تکمیل کرد و ارکان جدیدی بر آن افزود.