کلید پارچین؛‌ درخواست غیرحقوقی آمانو

مریم سالاری
با نزدیک شدن مذاکرات هسته‌ای ایران و 1 + 5 در بغداد و در حالی که علی اصغر سلطانیه، نماینده ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و هرمان ناکارتس، ‌نماینده آژانس در 25 اردیبهشت، در وین بر سر میز مذاکرات می‌نشینند، یوکیو آمانو، دبیر کل آژانس دیروز بار دیگر مسئله بازدید از سایت نظامی پارچین را پیش کشید و اعلام کرد که اجازه بازرسی از مرکز پارچین، توسط ایران اولویت آژانس در مذاکرات آتی با ایران خواهد بود.
این درخواست در حالی مطرح می‌شود که سلطانیه چند روز پیش ضمن ابراز امیدواری درباره موفقیت آمیز بودن مذاکرات آتی ایران و آژانس درباره امکان بازدید دوباره از سایت نظامی پارچین، گفته بود این موضوع فقط با تعیین چارچوبی مدون میان ایران و آژانس برای همکاری‌های بیشتر، ‌امکان‌پذیر خواهد بود. در واقع نماینده ایران در آژانس،‌ اجازه بازدید از این سایت نظامی را منوط به موافقت آژانس برای برداشتن گام‌های متقابل در قبال همکاری تهران دانست.
بازرسی متفاوت
بازدید از سایت پارچین از بازرسی‌های معمول آژانس، متفاوت است و درخواست‌ها برای رفع برخی سوالات و ابهامات از سوی آژانس در این رابطه مستلزم توافق بر سر یک چارچوب است که کلیه ملاحظات دوطرف در آن لحاظ شود. بنابراین سخنان نماینده ایران حکایت از آن دارد که جمهوری اسلامی برای همکاری با آژانس از آمادگی لازم برخوردار است با این حال این همکاری‌ها نیازمند فراهم شدن پیش‌نیازهایی است. این طبیعی است که جمهوری اسلامی ایران برای بازرسی از مراکز خارج از شمول معاهده NPT شرایطی داشته باشد که باید در چارچوب یک توافق دوطرفه انجام شود.
بازدید پارچین، مطالبه‌ای فراتر از ان‌پی‌تی
آژانس در حالی اصرار به بازرسی از تاسیسات پارچین را دارد که ایران معتقد است اولا این تاسیسات نه هسته‌ای بلکه نظامی است و همین موضوع نیز امکان بازدید از این تاسیسات را از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی براساس توافقنامه ان پی تی که ایران آن را امضا کرده است سلب می‌کند. براساس پیمان ان پی تی، آژانس تنها مجاز به بازدید و بازرسی از تاسیسات هسته‌ای اعلام شده از سوی کشورهای عضو است. این در حالی است که جمهوری اسلامی ایران این منطقه را به آژانس برای بازرسی معرفی نکرده است چراکه تاکید دارد در این تاسیسات فعالیت هسته‌ای صورت نمی‌گیرد.
با این حال آژانس از ایران انتظار دارد که جمهوری اسلامی ایران نه پیمان ان پی تی بلکه الحاقیه این پیمان را در دستور کار قرار دهد؛ الحاقیه‌ای که براساس آن، بازرسان آژانس، این اختیار را پیدا خواهند کرد که حداکثر ظرف 48 ساعت از هر نقطه‌ای چه اعلام شده و چه نشده از سوی کشور میزبان بازدید داشته باشد. این در حالی است که جمهوری اسلامی ایران همچون صد کشور دیگر الحاقیه پیمان ان پی تی را امضا نکرده است. بنابراین درخصوص بازدید از تاسیسات پارچین، همان‌طور که نماینده ایران در وین بارها اعلام کرده،‌ جمهوری اسلامی تاکید دارد که زمانی می‌توان درهای این تاسیسات را به روی بازرسان آژانس باز کند که ابتدا توافق اولیه‌ای در این زمینه حاصل شود؛ توافقی که در دور مذاکره اخیر دو طرف به آن دست پیدا نکردند. باوجود این استدلال‌ها، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر بازدید سریع از این تاسیسات اصرار دارد.
در همین راستا یک کارشناس هسته‌ای که نمی‌خواست نامش فاش شود در گفت‌وگو با تهران امروز گفت: درخواست آمانو برای بازدید از سایت پارچین، ‌مطالبه‌ای فراتر از ان پی تی است چرا که بر اساس این معاهده، کشورهای عضو، متعهد به ارائه اطلاعات و ارائه مجوز برای بازدید از سایت‌های هسته‌ای خود می‌باشند این در حالی است که که ایران بارها اعلام کرده که پارچین،‌ یک سایت نظامی است که هیچ گونه فعالیت هسته‌ای در آن صورت نمی‌گیرد. بنابراین درخواست آمانو حتی در قالب ان‌پی‌تی هم جای نمی‌گیرد. وی با توجه به نزدیک بودن نشست بغداد،‌ عنوان کرد که مذاکرات وین برخلاف نشست بغداد، گفت‌وگوهایی فنی و متفاوت از فضای بغداد است که در صورت موفقیت می‌تواند در مجموع به مثبت‌تر شدن نشست ایران و گروه 1+5 در بغداد کمک کند.
مذاکرات وین و بغداد، دستور کار متفاوت دارند
از آنجا که مذاکرات ایران و آژانس،‌ یک هفته قبل از نشست هسته‌ای ایران و غرب در بغداد انجام خواهد شد، گمانه‌زنی‌ها درباره اینکه دستور کار مذاکرات بغداد متاثر از مذاکرات وین خواهد بود یا خیر، افزایش یافته است. این در حالی است که به گفته کارشناسان، بیش از آنکه چارچوب حقوقی بر فضای مذاکرات بغداد حاکم باشد فضای سیاسی بر آن سایه انداخته است. سعید جلیلی در پایان استانبول 2 اعلام کرد که غرب گام‌هایی را برای اعتماد‌سازی برداشته است و چه بسا ایران در فضای سیاسی شکل گرفته توسط غرب حضور در بغداد را پذیرفت.
اکنون با توجه به این مسئله و اینکه آیا دستاوردهای مذاکرات فنی ایران و آژانس در وین بر مذاکرات سیاسی بغداد اثرگذارخواهد بود؟ از مهم‌ترین مباحث هسته‌ای رسانه‌هاست. در همین راستا حسن بهشتی پور، کارشناس مسائل سیاسی در گفت‌وگو با تهران امروز گفت: موضوع مذاکرات وین اگر چه با مذاکرات ایران و 1+5 مرتبط است اما دقیقا همان نیست. سلطانیه اعلام کرده است که‌ایران، تعیین مدالیته جدید برای همکاری با آژانس را طی روز‌های 25 و 26 اردیبهشت ماه در نشست با آژانس در دستور کار خود قرار داده است.
درحالی‌که در نشست بغداد،‌جنبه‌های سیاسی- امنیتی مطرح است. این دو نشست اگر چه با یکدیگر مرتبط است اما دو موضوع کاملا جداگانه هستند که دستور کار متفاوتی دارند. بنابراین نباید این دو مذاکره را کاملا با هم یکی بدانیم. موضوع مذاکرات 1+5 در بغداد را علی باقری، معاون آقای جلیلی و اشمیت، معاون خانم اشتون تعیین می‌کنند. در حالی‌که در مذاکرات وین، طرفین به رفع ابهامات می‌پردازند و با تعیین محدوده بازرسی‌ها در قالب چارچوب مشخص، دستاوردهای آن را نیز برای ایران در نظر می‌گیرند.
بنابراین مذاکرات نماینده ایران در وین،‌ ادامه مذاکرات میان ایران و آژانس است که پیش از این در فوریه سال 2012 (زمستان 1390) در سفر بازرسان آژانس به تهران صورت گرفته بود. در حالی که‌ایران از ابتدا روشن کرده است که بنابر ان پی تی آژانس حق بازرسی از مکان‌هایی دارد که که جنبه هسته‌ای داشته باشد. اساسا در پارچین فعالیت هسته‌ای صورت نمی‌گیرد. ایران پیش از این در ازای حسن نیتی که نشان داد و دو سال به‌طور داوطلبانه پروتکل الحاقی را اجرا و اجازه دسترسی به اماکن مختلف را داد، با رویکرد مثبتی از سوی طرف مقابل مواجه نشد. بهشتی‌پور در ادامه عنوان کرد که درخواست دوباره آمانو برای بازدید از پارچین، هم در صورت عدم توافق برای تعیین مدالیته مد نظر جمهوری اسلامی ایران، انجام نخواهد شد. البته باید گفت که دستاوردهای مذاکرات وین فارغ از مثبت یا منفی بودن آن، تاثیر چندانی بر مذاکرات بغداد نخواهد داشت.