آژیر «زرد» روسیه و چین برای آمریکا

فرهاد همتی
در بحبوحه تنش‌های بین چین و همسایگان آسیایی این کشور بر سر آب‌های مورد مناقشه در دریای چین جنوبی، پکن و مسکو اولین رزمایش مشترک دریایی خود را در دریای زرد برگزار کردند. این رزمایش شش روزه اولین مانور مشترک نیروی دریایی چین و روسیه است که در نزدیکی ساحل شهر «گینگدائو» در استان «شاندونگ» برگزار شد. به گفته مقامات چینی این کشور در این رزمایش با ۱۶ کشتی و زیردریایی و روسیه چهار ناوجنگی مشارکت کرد و بر دفاع هوایی، تاکتیک‌های ضد زیردریایی و عملیات امداد و نجات، عملیات نجات کشتی‌های ربوده شده و مانورهای مقابله با تروریسم نیز شبیه‌سازی تمرکز داشت. آنطور که مقامات چینی در اینباره خاطرنشان ساختند، هدف از این رزمایش مشترک یک برنامه بلندمدت میان روسیه و چین برای حمایت از صلح و ثبات در منطقه است.
این سؤال مطرح است که چرا مقامات پکن و کرملین در چنین شرایطی انجام مانور شش روزه را در این منطقه در دستور کار خود قرار دادند. برای درک اهمیت این موضوع به نکات زیر توجه نمایید:
۱- در عرصه سیاسی، دولت امریکا سال گذشته با تغییر راهبرد خود از اروپا- و تا حدودی خاورمیانه - نگاه خود را به شرق آسیا معطوف ساخته است. براساس این راهبرد، کاخ سفید با مدیریت جریان غربی، مهار چین را به عنوان رقیب اصلی اقتصادی و منطقه‌ای امریکا متمرکز کرده است. واشنگتن قصد دارد در مناطق تحت نفوذ اژدهای زرد در آسیای دور، حضور نظامی، اقتصادی، سیاسی و اطلاعاتی بیشتری داشته باشد. البته این موضوعی است که از منظر دولت چین مغفول نمانده و شاید می‌توان این رزمایش را در برابر حضور روزافزون نظامی امریکا در شرق آسیا تفسیر نمود آن هم در شرایطی که امریکا به موازات رزمایش چین و روسیه، مانور نظامی را با کشور‌های فیلیپین و ویتنام برگزار می‌کند.
۲- در کنار این موضوع، پکن برای مقابله با تهدیدها و باز نگهداشتن فضای مانور سیاسی و اقتصادی خود تلاش می‌کند حوزه نفوذش را گسترش دهد و از دست‌اندازی امریکا و ناتو به عمق راهبردی چین ممانعت کند. پکن که با رشد اقتصادی چشمگیر و مستمر طی نزدیک به سه دهه به دومین اقتصاد بزرگ جهان تبدیل شده، اکنون می‌خواهد برآوردهای رسیدن به جایگاه نخست در این عرصه را عملی کند. چینی‌ها برای رسیدن به این هدف و تضمین تفوق اقتصادی، تلاش می‌کنند با هر شیوه ممکن حتی جنگ سیاسی و اقتصادی راه‌های دستیابی به سوخت و مواد اولیه و همچنین بازارهای هدف را حفظ کنند، زیرا برای ادامه رشد اقتصادی خود به آنها نیاز دارند.
چین افزون بر رویکردهای سیاسی و اقتصادی با هدف ادامه مسیر خود در برابر امریکا؛ بازسازی و توانمند کردن نظامی را نیز در دستور کار خود قرار داده است تا در صورت نیاز از این اهرم نیز بهره بگیرد. روسیه هم با اعلام برنامه افزایش قدرت نظامی خود در عرصه‌های مختلف از جمله اتمی، در کنار چین قرار گرفته و اولین نمود همگرایی نظامی دو کشور نیز آغاز رزمایش دریای زرد است. این گرایش مشترک پکن و مسکو از دید کارشناسان نظامی و راهبردی واشنگتن و ناتو مخفی نمانده است.
۳- دلیل دیگری که می‌توان در اینباره به آن اشاره کرد، سیاست مداخله‌گرایانه دولت امریکا در منطقه شرق آسیاست. واشنگتن با توسل به اختلاف‌های سیاسی و ارضی بین چین و برخی کشورهای منطقه بر سر چند جزیره نفتخیز و همین طور با پررنگ کردن موضوع تایوان و حمایت و جانبداری از مخالفان داخلی چین از جمله دالایی لاما- تبت- و مسائلی از این دست، کوشش می‌کند در عرصه‌های دیگری از پکن امتیاز بگیرد.
۴- این رزمایش در حالی برگزار می‌شود که پکن بر مالکیت مناطق مورد مناقشه دریای چین جنوبی تأکید دارد. به همین دلیل در حال ارتقای وضعیت نظامی خود در منطقه است و به همین منظور در کنار پیوند سیاسی و تا حدودی اقتصادی خود با کرملین، درصدد مدرنیزه کردن تجهیزات نظامی خود با قابلیت‌های نظامی روسیه است. اگرچه چین و روسیه از سال ۲۰۰۵ به این سو در چارچوب سازمان همکاری شانگهای چهار رزمایش مشترک برگزار کردند اما این رزمایش مشترک، اولین نوع رزمایش دریایی دو کشور در گستره آب‌های سرزمینی چین (دریای زرد) محسوب می‌شود.
دریای زرد، در واقع بخشی از گستره حوزه همکاری‌های نظامی دو کشور به عنوان شرکای راهبردی است. به همین دلیل این بدان معناست که رزمایش شش روزه مشترک چین و روسیه نه فقط بیانگر اوج همکاری‌های آنهاست، بلکه چین و روسیه در سال‌های اخیر در حوزه‌های مختلفی نیز مشارکت راهبردی خود را به پیش برده‌اند. دادن رأی مخالف به قطعنامه شورای امنیت درباره سوریه، تنها یک نمونه از همین مشارکت راهبردی با هدف حراست از منافع فراملی و فرامنطقه‌ای چین و روسیه بوده است.
۵- رزمایش مشترک چین و روسیه می‌تواند به معنای آمادگی نظامی چین برای پاسخ دادن به برخی اقدامات و تحرکاتی باشد که از دیدگاه پکن، امریکا و متحدانش درصدد انجام آن در قلمروی سرزمینی چین هستند.
۶- البته موضوع کره‌شمالی نیز از این مقوله جدا نیست. اگرچه دولت چین در بعضی مواقع انتقادهایی نسبت به سیاست‌های هسته‌ای مقامات پیونگ‌یانگ مطرح می‌سازد اما همه تحلیلگران سیاسی بر این موضوع اتفاق نظر دارندکه سیاست‌های مقامات پکن و پیونگ‌یانگ در بسیاری از مسائل مهم همسو است.
به بیان دیگر چین و روسیه در مذاکرات شش جانبه –که چین بانی آن محسوب می‌شود- از حامیان دولت کره‌شمالی محسوب می‌شوند و به همین دلیل واشنگتن نیز برای تغییر رفتار دولتمردان پیونگ‌یانگ با همکاری دیگر اعضای شورای امنیت و کشور‌های ژاپن و کره‌جنوبی ضمن تحریم‌های سیاسی و اقتصادی در جهت افزایش فشار به کره‌شمالی است تا به اصطلاح حوزه نفوذ خود را در شرق آسیا گسترش دهند و شاید در همین راستاست که به اعتقاد تحلیلگران سیاسی دولت امریکا از زمان جنگ دو کره تاکنون نخواسته اتحاد دو کره شکل بگیرد، چراکه ادامه بحران در شبه‌جزیره کره در واقع مستمسکی برای ادامه حضور و به تعبیر دیگر دخالت واشنگتن در منطقه محسوب می‌شود.
۷- و نکته پایانی اینکه به اعتقاد برخی از ناظران سیاسی؛ با توجه به تقابل آشکار و پنهان چین و امریکا که تاکنون بارها در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و حتی نظامی پدیدار شده، باید در آینده‌ای نه چندان دور- با توجه به راهبرد جدید امریکا در آسیا - منتظر شکل‌گیری کانون‌های تقابل متعددی در آسیای دور با حضور امریکا به عنوان بازیگری خارج از منطقه باشیم، اگرچه که مقامات هر دو کشور در مناسبات خود تلاش می‌کنند تا آنجا که ممکن است تعامل جای تقابل قرار نگیرد.