نگاه به انتخابات از سه زاویه

پرونده انتخابات مجلس نهم بسته شد، اما در اثر این انتخابات و تحت تاثیر رویدادهای آن پرونده هایی مهم تازه پیش روی جامعه سیاسی کشور باز شده است. این انتخابات گویای واقعیت هایی اساسی درباره الگوی رفتار سیاسی جامعه ایران، وزن اجتماعی و شکل بندی احزاب و گروه های سیاسی، نسبت میان مردم و راس نظام سیاسی و همچنین نوع نگاه طرف خارجی به محیط داخلی ایران بوده است. این یادداشت سعی می کند رئوس این واقعیت ها را مرور کند.
یکم- تا آنجا که به الگوی رفتار سیاسی جامعه ایرانی مربوط است، انتخابات مجلس نهم واقعیت های مهمی را آشکار کرده است.نخست، این انتخابات روشن کرد که مردم ایران بیش از هر زمان دیگری نسبت به ضرورت اتحاد در مقابل تهدید خارجی و سر جای خود نشاندن دشمنی که می خواهد چنگ و دندان نشان بدهد، حساس هستند. انتخابات مجلس نهم در اوج تهدیدها علیه ایران برگزار شد. بدون شک حجم لفاظی های جنگ طلبانه، تلاش برای ایجاد فشار اقتصادی و اجرای عملیات خرابکارانه اطلاعاتی هیچ زمانی در یک دهه گذشته به اندازه مقطع فعلی نبوده است.
از ابتدا هم معلوم بود که یکی از اهداف غربی ها از ایجاد این فضا تست رفتار مردم ایران است و اینکه ببینند میزان انسجام درونی آنها و اتصالشان با نظام سیاسی چقدر است. این سوال اکنون جواب روشنی دارد: ملت ایران نه تنها الگوی تاریخی رفتار خود درباره اتحاد در مقابل دشمن خارجی را حفظ کرده بلکه به آن عمق هم بخشیده است.
دوم، انتخابات مجلس هم علامتی روشن از این امر بود که آگاهی سیاسی در جامعه ایرانی عمیق تر شده و عمل سیاسی نشاط بیشتری به خود گرفته است. پس از فتنه 88، برخی تحلیلگران که در دلسوزی آنها شکی نبود هشدار می دادند که دورانی از انفعال سیاسی، قهر مردم با فعالیت های مرتبط با نظام و کم رونقی انتخابات در ایران آغاز خواهد شد که به سادگی قابل علاج نیست.
همزمان، ضد انقلاب پا را از این فراتر گذاشته بود و با صدای بلند ادعا می کرد که بخش بزرگی از مردم در اثر فتنه 88 رشته پیوند خود با نظام سیاسی را برای همیشه گسسته اند و سبد سرمایه اجتماعی نظام به نحو علاج ناپذیری تهی شده یا رو به تهی شدن است. حضور 65 درصدی مردم در دور نخست انتخابات و شکسته شدن رکورد مشارکت مردم در دور دوم انتخابات مجلس پس انقلاب در روز جمعه، حقیقتی کاملا وارونه را به نمایش گذاشت. ظاهرا مردم -بویژه طبقه متوسط- در سال 88 دوست و دشمن خود را به خوبی شناخته اند و در ذهن برخی از افراد توهم زده نیز باور به قابل اعتماد و اتکا بودن نظام به میزانی غیر قابل پیش بینی رشد کرده است.
دوم- انتخابات مجلس همچنین دارای پیام های مهمی اولا درباره شکل بندی گروه های سیاسی در ایران و ثانیا درباره وزن اجتماعی آنهاست.نخست، بدون شک شکل بندی جامعه سیاسی در ایران پس از سال 88 تغییر کرده اما این تغییرات تا آستانه انتخابات مجلس به بلوغ نرسید و شکل واضحی به خود نگرفت.
در جریان اصلاح طلب، اراده ای برای تفکیک اصلاحات از فتنه شکل گرفته است. اگرچه این اراده -که خود را در رای دادن محمد خاتمی در دور اول انتخابات نشان داد- هنوز بالغ نیست و تکلیف خود را با برخی از اساسی ترین گام هایی که باید برای جبران گذشته بردارد، روشن نکرده ولی نفس شکل گیری آن حکایت از آن دارد که کسانی درون جریان اصلاحات پذیرفته اند که باید خود را به نحوی از شر آنچه در سال 88 رخ داد خلاص کنند وگرنه آن مرده زنده نخواهد شد و راه چاره لاجرم پیوستن خود آنها به جرگه اموات است.
اما اصولگرایان اگرچه جایگاه خود را به عنوان یک جریان سیاسی بی رقیب تثبیت کرده اند ولی اختلاف- هرچند در حد تفاوت سلیقه- که میان آنها بروز کرده بود باید پس از انتخابات هرچه زودتر از میدان رقابت به عرصه رفاقت کوچ کند و این در حالی است که هم فتنه و هم انحراف مترصد زمانی برای وارد آوردن یک ضربه کاری به گفتمان اصولگرایی به عنوان یگانه نماینده حقیقی ارزش های انقلاب اسلامی است. اصولگرایان نباید از یاد ببرند که تاکید بی ضابطه بر خالص سازی سر از انحراف در می آورد و عدم رعایت اصول در وحدت، سر از فتنه؛ و بنابراین دو جبهه پایداری و متحد باید توجه داشته باشند که تفاوت سلیقه آنها باعث عوض شدن جای دوست و دشمن در برخی از دیدگاه ها نشود.
اما از حیث سرمایه اجتماعی، اگرچه هنوز نتیجه انتخابات مجلس به طور کامل روشن نشده ولی تا همین جای کار سرجمع وزن اجتماعی اصولگرایان با میزان حمایت اجتماعی از دو جریان فتنه و انحراف، به هیچ وجه قابل مقایسه نبوده است. به عبارت دیگر، نتیجه واضح انتخابات مجلس نهم این است که اگر اصولگرایان ائتلافی عمل کنند، در میان مدت رقیب سیاسی جدی نخواهند داشت.
در مقابل، جریان فتنه هم ظرفیت رای و هم ظرفیت آشوب خود را از دست داده است. انتخابات مجلس نهم یکی از کم مسئله ترین انتخابات پس از انقلاب به لحاظ امنیتی بود و این علتی نداشت جز اینکه فتنه 88 بسیاری از ظرفیت های ضد امنیتی فتنه، ضد انقلاب و حتی طرف خارجی را بر باد داده است. ظرفیت رای اختصاصی جریان فتنه هم که بنا بر یک طراحی انجام شده از جانب اتاق فکرهای خارجی این جریان بنا بود خود را به صورت تک رای به افرادی خاص نشان بدهد، نمودی نداشت. بنابراین، می توان به نحو قابل دفاعی ادعا کرد که ترکیب خردمندی، خدمت و رفتار اصولی سرمایه اجتماعی اصولگرایان را رشد داده است.
از این منظر همانطور که سال 1388 یک نقطه عطف در تاریخ حیات سیاسی خواص در نظام جمهوری اسلامی بود، سال 90 نقطه عطفی در تاریخ رفتار سیاسی مردم ایران است. سرعت رشد سیاسی مردم بسیار بیشتر از آن چیزی است که تخمین زده می شد اما این رشد سریع بر خلاف پیش بینی غربی ها و برخی همفکرانشان در داخل ایران منجر به بروز هیچ بحرانی در روابط میان نظام طبقه متوسط نشده است، بلکه برعکس روابط میان طبقه متوسط و غربگرایان است که بحرانی شده است.
سوم- اما از منظر طرف خارجی انتخابات مجلس نهم حاوی درس هایی عمیق بوده است، اگر چه تردید وجود دارد که غربی ها توان درک کامل این مسئله را داشته باشند.مهم ترین نکته ای که مکررا گفته شده ولی هنوز به اندازه کافی مورد بحث قرار نگرفته این است که کارایی تحریم ها به عنوان ابزاری برای بحرانی کردن روابط مردم و نظام و ایجاد مطالبه تغییر سیاست در حوزه های امنیت ملی به شدت زیر سوال رفته است. مردم ایران اولا بسیار کمتر از آنچه غربی ها حدس می زدند از تحریم تاثیر پذیرفته و ثانیا این تاثیر باعث نشده مردم مثلا دیدگاه خود را درباره برنامه هسته ای تغییر بدهند. بنابراین، تهدید به اعمال تحریم های بیشتر تا آنجا که به الگوی رفتار مردم ایران و همچنین به میزان مقاومت آنها درمقابل فشارها مربوط است، هیچ کارایی در هرگونه مذاکره آینده نخواهد داشت.