سوریه از میز مذاکرات تا صحنه نبرد (بخش اول)

«کوفی عنان» دبیرکل سابق سازمان ملل که به عنوان نماینده این سازمان برای حل بحران سوریه برگزیده شده است؛ بیش از آن که در پی قانع‌کردن دولت سوریه و مخالفان برای برقراری آرامش و اجرای بندهای طرح شش‌گانه خود باشد؛ باید از دخالت‌های بیگانگان در این کشور جلوگیری کند.
گرچه همزمان با خیزش مردم در برخی کشورهای شمال آفریقا و خلیج‌فارس، مردم سوریه نیز با بهره‌گیری از فضای به وجود آمده، مطالبات دیرینه خود را در زمینه‌های سیاسی و اجتماعی مطرح کردند؛ اما دیری نپایید که دستان بیگانگان از آستین مخالفان خارج شد و قواعد مردم‌سالاری و اعتراض مسالمت‌آمیز را بر هم زد.
عناصر خارجی غربی و عربی که گمان می‌کردند قادر به ایفای نقش کاتالیزور هستند، با گذشت بیش از یکسال از بحران سوریه و به رغم استفاده از تمامی ترفندها و توان خود، نتوانستند به نیات خود برسند و نقشه سیاسی منطقه حساس خاورمیانه را به سود خود تغییر دهند.
دولت‌های غربی، به ویژه آمریکا، به دلیل ناکامی‌های ناشی از دخالت مستقیم و غیرمستقیم در عراق و افغانستان، این بار برخی کشورهای عربی از جمله قطر و عربستان را در خط مقدم بحران‌سازی در سوریه و اقدام برای تغییر نظام حاکم در این کشور قرار دادند و به همین منظور از آغاز روزهای خیزش مردم مصر و پس از سرنگونی رژیم مبارک، سران مخالفان نظام سوریه در قطر گردهم آمدند تا طرح نظری آمریکا را عملی کنند. با این توضیح مختصر و با لحاظ‌کردن اظهارات آشکار سران عربستان و قطر در زمینه مسلح‌کردن مخالفان نظام سوریه که نمود عینی دخالت در امور داخلی یک کشور مستقل و برخوردار از حاکمیت محسوب می‌شود، مأموریت کوفی عنان امری دشوار به نظر می‌رسد.
عنان در طرح شش ماده‌ای خود اولویت را به آتش بس و خارج کردن ادوات جنگی سنگین از شهرها اختصاص داد. این اقدام در مناطق ناآرام سوریه اجرا شد؛ اما تا زمانی که مشوق‌های خارجی مخالفان قطع نشود و آتش‌بیاران معرکه دست از حمایت‌های مالی و تسلیحاتی مخالفان نکشند که معمولاً با چشم‌پوشی سازمان ملل نیز مواجه می‌شوند؛ آرامش دائمی در سوریه برقرار نخواهد شد.
بنابراین اولین بند از طرح عنان، می‌بایست مبتنی بر تعهدگرفتن از کشورهای حامی مسلح کردن مخالفان برای خودداری از این اقدامات باشد. چشم‌پوشی سازمان ملل و برخی از کشورها از اظهارات صریح عربستان و قطر در زمینه تشویق مخالفان به حمل سلاح، اعمال خشونت، قتل و ربایش، با دعوت سوریه به خارج‌کردن ادوات نظامی سنگین از شهرها و اعلام آتش‌بس، تناقض دارد.
نتیجه این اقدام، تکرار سناریوی چندماه قبل است که با ورود ناظران اتحادیه عرب به سوریه، نیروهای دولتی از شهرها خارج شدند و زمینه برای واردکردن سلاح و پول قاچاق از کشورهای همسایه برای مخالفان فراهم شد، تا جایی که براساس برخی گزارش‌ها، مخالفان حتی توانستند ادوات سنگین نظامی را به داخل شهرهای مرزی سوریه وارد کنند.
گفت‌و‌گو میان دولت سوریه و مخالفان از دیگر بندهای طرح عنان است که این اقدام نیز با جو حاکم بر مخالفان خارج‌نشین منافات دارد. مخالفان مقیم خارج سوریه در راستای میل آمریکا و برخی کشورهای عرب، از ماه‌ها قبل خواستار واژگونی نظام سوریه بوده‌اند، نه اجرای اصلاحات و احقاق حقوق مردم. آنها پیش از این؛ دعوت اتحادیه عرب به گفت‌و‌گو با نظام را نپذیرفته بودند و بنابراین مجاب‌کردن مخالفان خارج‌نشین که با پول بیگانگان به «مزدور» و با سلاح آنها به تروریست تبدیل شده‌اند؛ باید سرلوحه اقدامات عنان باشد.
بند مربوط به کمک‌رسانی به آسیب‌دیدگان بحران سوریه نیز از جمله مواردی است که درگیری و تنش با نظام در آن نهفته است.
آمریکا؛ ترکیه و برخی دولت‌های عرب، همواره بر ضرورت ایجاد منطقه حائل در خاک سوریه به بهانه کمک‌رسانی به آسیب‌دیدگان تأکید می‌ورزند. بدیهی است ایجاد چنین منطقه‌ای در خاک سوریه، بدون کسب اجازه دولت، نقض آشکار حاکمیت سرزمینی این کشور محسوب می‌شود، بنابراین اجرای این بند نیز مستلزم هماهنگی کامل با دولت سوریه است که در طرح عنان به آن اشاره نشده است.آزادی زندانیان سیاسی و فراهم‌کردن زمینه تحول دمکراتیک نیز از دیگر بندهای طرح عنان است که دمشق با ملاحظاتی، این دو بند را از قبل اجرا می‌کرد.
دولت سوریه اعلام کرده است زندانیانی را که دستشان به خون بیگناهان آلوده نباشد؛ آزاد می‌کند و تاکنون بیش از 3000 نفر از آنان را آزاد کرده است.
درخصوص تحول دمکراتیک نیز دولت سوریه همزمان با بیداری اسلامی در منطقه و حتی پیش از آن، یعنی با تغییر رژیم عراق در همسایگی خود، اصلاحات را در زمینه سیاسی؛ اجتماعی و اقتصادی آغاز کرده بود، اما بسیاری از ناظران بر این عقیده هستند که روند اصلاحات باتوجه به ساختار حکومتی سوریه به کندی پیش می‌رود؛ امری که حتی دوستان سوریه نیز تاکنون بارها به آن اشاره کرده‌اند.
کوفی عنان اکنون برای موفقیت طرح خود باید در کمال بیطرفی و فارغ از التزامات و تعهدات سیاسی به طرف‌های مختلف، به سراغ سرچشمه‌های فتنه و آشوب برود و آنها را بخشکاند، چه در غیر این صورت نه فقط در حل بحران ناکام خواهد ماند، بلکه موجبات تشدید بحران در منطقه را نیز فراهم خواهد کرد.
بدیهی است در صورتی که بحران در منطقه تشدید شود؛ دیگر طرف‌های ذی‌نفوذ و مؤثر که تاکنون از دخالت در بحران‌ها خودداری کرده بودند، وارد صحنه خواهند شد و این امر نتیجه نامعلومی در پی خواهد داشت.
خوشبینی‌ها و بدبینی‌ها
هنوز چند ساعتی از ورود شش ناظر غیرمسلح سازمان ملل به دمشق نگذشته بود که اظهارات خوشبینانه و بدبینانه در مورد طرح کوفی عنان برای حل بحران سوریه، منتشر شد.
خانم «بثینه شعبان» مشاور سیاسی و اطلاع‌رسانی رئیس جمهوری سوریه در یک مصاحبه مطبوعاتی، ضمن استقبال از طرح عنان تأکید کرد که حضور ناظران بین‌المللی در سوریه، در چارچوب حاکمیت این کشور است. وی افزود: براساس قطعنامه 2042 شورای امنیت سازمان ملل؛ دولت سوریه مسئولیت حفظ امنیت ناظران بین‌المللی را به عهده دارد که این امر مستلزم هماهنگی بین دو طرف است. «ولید المعلم» وزیر امور خارجه سوریه نیز به منظور هماهنگی مواضع کشورش با چین درخصوص آتش‌بس، به پکن رفت. مسکو و چین پیش از این دو قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل علیه سوریه را وتو کرده بودند. منابع خبری همچنین به مواضع چین در حمایت از برقراری آتش‌بس در سوریه اشاره کرده و به نقل از «ون جیابائو» نخست‌وزیر چین نوشتند که وی بر ضرورت برقراری امنیت در سوریه و حمایت از حاکمیت این کشور تأکید کرده است.
«جیابائو» با اشاره به بحران سوریه و گردن‌کشی امریکا گفت: «ثبات منطقه خاورمیانه در گرو ثبات در سوریه است. جهان، به ویژه آمریکا باید بدانند که شرایط تغییر یافته است و این کشور باید بپذیرد که خاورمیانه دیگر منطقه نفوذ اصلی آن نیست.
با سفر «المعلم» به پکن، هیأتی از تشکل مخالفان دولت سوریه در داخل این کشور، موسوم به «هیأت هماهنگی ملی سوریه» به ریاست «حسن عبدالعظیم» نیز وارد مسکو شد تا مواضع خود را در قبال آتش‌بس و مراحل پس از آن، تشریح کند. این تشکل ضمن استقبال از برقراری آتش‌بس، بر ضرورت اجرای مرحله دوم طرح عنان، یعنی مذاکرات میان مخالفان و دولت، تأکید کرد.
در حالی که مخالفان داخل سوریه بر حل مسالمت‌آمیز بحران برای احقاق حقوق مردم تأکید می‌ورزند؛ مخالفان در خارج از کشور با حمایت برخی کشورها از جمله فرانسه؛ ترکیه، قطر و عربستان سعودی، خواهان براندازی نظام سوریه از طریق توسل به خشونت؛ ترور و ربودن انسانها هستند.
از سوی دیگر، شیخ حمدبن خلیفه آل ثانی، امیر قطر، با تأکید مجدد بر ضرورت به کارگیری سلاح علیه نظام سوریه، میزان موفقیت طرح کوفی عنان را فقط سه درصد دانست و اقدام شورای امنیت سازمان ملل در اعزام ناظران نظامی غیرمسلح به سوریه برای نظارت بر آتش‌بس را غیراخلاقی خواند. عربستان سعودی نیز پس از اجرای طرح عنان اعلام کرد که نشانه‌هایی از تلاش‌ نظام سوریه برای برقراری صلح و آرامش دیده نمی‌شود. عربستان با تمسک به دیدگاه خود در زمینه به کارگیری سلاح علیه نظام سوریه، با هرگونه راه‌حل مسالمت‌آمیز مخالفت، و در همین چارچوب، از پذیرش کوفی عنان که پیش از اجرای طرح خود به چند کشور منطقه سفر کرده بود؛ خودداری کرد. از سوی دیگر، نشست کمیته وزراتی اتحادیه عرب درخصوص بحران سوریه، به میزبانی قطر به عنوان رئیس این کمیته در دوحه برگزار شد.
این کمیته متشکل از وزیران خارجه مصر؛ قطر؛ عربستان سعودی؛ سودان، الجزایر؛ عمان و عراق، با حضور «نبیل العربی» دبیرکل اتحادیه عرب، تحولات سوریه را بررسی کرد. همچنین نشست دیگری متشکل از مخالفان نظام سوریه در پاریس تشکیل شد. این نشست، در ادامه نشست استانبول بود که مخالفان سوری نظام سوریه در خارج، موسوم به شورای ملی سوریه در آن تصمیم گرفتند هر چه بیشتر فشارهای سیاسی و نظامی را بر نظام سوریه وارد کنند.
در این نشست که مخالفان داخل سوریه در آن شرکت نکردند و در پشت درهای بسته تشکیل شد، بر اعمال تحریم‌های بیشتر علیه سوریه و ضرورت یکپارچگی مخالفان به منظور اجرای خواسته‌های متفاوت امریکا؛ اروپا و اتحادیه عرب تأکید شد. «آلن ژوپه» وزیر خارجه فرانسه این نشست را افتتاح کرد و دولت‌های عرب مخالف نظام سوریه در سطح سفیران، در مورد تحولات سوریه گفتگو کردند. کشورهای عراق؛ لبنان و اردن به خاطر مخالفت با اعمال مجازات علیه سوریه، در این نشست شرکت نداشتند.
قطر در سطح وزیر خارجه در این اجلاس شرکت داشت. در همین زمان، تحولات در صحنه نیز قابل توجه بود. در حالی که عناصر مسلح در مناطق ناآرام، همواره نیروهای دولتی را به نقض آتش‌بس متهم می‌کنند و دولت نیز عناصر مسلح را به قتل و غارت و انفجار متهم می‌کند، ترور چند نظامی و غیرنظامی در شهرهای مختلف و یک امام جماعت در «زینبیه» دمشق و انفجار یک بمب صوتی در مرکز این شهر، بخشی از اقدامات مخالفان رژیم اسد در زمان برگزاری اجلاس پاریس بود. چندتن از اهالی «حمص» نیز که به تازگی وارد دمشق شده‌اند، به خبرنگاران گفتند که نیروهای دولتی سوریه، تحرکات عناصر مسلح را در شهر حمص زیرنظر دارند و این بار ضمن پایبندی به آتش‌بس؛ تجهیزات خود را در اطراف برخی شهرها همچنان حفظ کرده‌اند. نیروهای دولتی ظرف دو ماه اخیر تقریباً تمامی کانال‌های عبور سلاح قاچاق به حمص را مسدود و مقادیر زیادی سلاح و پول قاچاق کشف کرده‌اند و چند ماه قبل با ورود ناظران اتحادیه عرب به سوریه؛ در نتیجه خروج نیروهای دولتی از شهرها و اطراف آنها؛ عناصر مسلح از فرصت استفاده کردند و به تجهیز و تقویت تشکیلات خود پرداختند که به اشغال منطقه «باباعمرو» منجر شد.
باتوجه به حمایت‌های فراوان مالی و تسلیحاتی بیگانگان از مخالفان نظام سوریه؛ باید دید کوفی عنان تا چه اندازه قادر است سرچشمه‌های خشونت را بخشکاند و طرح خود را گام به گام به پیش ببرد.          ادامه دارد...