دورنمای جنگ سرد

بیش از شصت سال از پایان جنگ دوم جهانی می‌گذرد. در سال‌های اخیر همزمان با سالگرد پیروزی نیروهای متفقین بر آلمان نازی در جنگ دوم جهانی، اختلاف روسیه و کشورهای غربی در مورد نقش آنها در تاریخ جنگ آشکارتر شده است. آمریکا و برخی کشورهای اروپایی سال گذشته همزمان با شصت و یکمین سالگرد پایان جنگ دوم جهانی، در یک رویارویی سیاسی، نقش خود را در شکست ارتش آلمان نازی برجسته نشان داده بودند و از نقش حاشیه‌ای ارتش سرخ اتحاد جماهیر شوروی سخن گفته بودند. در همین راستا، سه جمهوری شوروی سابق در حوزه بالتیک یعنی استونی، لتونی و لیتوانی که اکنون هم‌پیمان غرب و عضو ناتو و اتحادیه اروپا هستند حتی از مسکو خواسته بودند به دلیل اشغال کشورشان توسط ارتش سرخ اتحاد جماهیر شوروی، از آنها عذرخواهی کند و خسارت بپردازد.

دو هفته پیش در آستانه شصت‌ودومین سالگرد پیروزی متفقین بر آلمان نازی، مقامات کشور کوچک استونی در حوزه بالتیک، مجسمه یادبود سرباز ناجی شوروی را که در تالین پایتخت این کشور برپا شده بود، به دلیل آنچه که آنها نماد اشغال و سلطه خارجی بر کشورشان می‌دانند، برداشته بودند که با واکنش شدید روسیه مواجه شد. استونیایی‌ها همچنین در زیر بنای یادبود سرباز ناجی شوروی گورستانی را حفر کرده بودند که در آنجا سربازان کشته شده شوروی در جنگ دوم جهانی دفن شده بودند. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه در واکنش به این تحولات آمریکا و اتحادیه اروپا را به همدستی با کشورهایی که به یادبود سربازان شوروی بی‌احترامی می‌کنند و به دنبال بازنویسی تاریخ هستند، متهم کرد. مسکو، نمادهای یادبود سربازان شوروی در کشورهای کمونیستی سابق در شرق و مرکز اروپا را فداکاری ارتش سرخ در آزادسازی این کشورها از اشغال ارتش آلمان نازی می‌داند. انتقال مجسمه یاد بود سرباز ناجی شوروی از تالین و حفر گورستان در زیربنای این یادبود باعث جنگ تجاری روسیه علیه استونی شد اما آمریکا و بسیاری از کشورهای اروپایی از سیاست روسیه انتقاد کردند.

هنوز ماجرای انتقال مجسمه یادبود سرباز ناجی ارتش شوروی از تالین و حفر گورستان در زیربنای این یادبود نیافته که طرح وزیر فرهنگ لهستان برای برچیدن نمادهای شوروی از لهستان با واکنش شدید روسیه مواجه شده است، در حالی که روس‌ها در شصت و دومین سالگرد پایانی جنگ دوم جهانی یاد سربازان کشته شده خود را در این جنگ گرامی می‌دارند، اوضاع در شرق و مناطق مرکزی اروپا به گونه‌ای دیگر است. روس‌ها نگران هستند که با حفر گورستان‌ها در استونی، این اقدام در لهستان و سایر کشورهای شرق و مرکزی اروپا نیز تکرار شود. کشورهای کمونیستی سابق در شرق و مرکز اروپا که به عضویت ناتو و اتحادیه اروپا در آمدند، به دلیل تجربه تلخ حضور ارتش سرخ جماهیر شوروی در این کشورها قصد دارند بناها و یادبودهایی که آنها نماد سلطه خارجی می‌دانند، برچینند. این کشورها با اجازه دادن به آمریکا و ناتو برای احداث پایگاه و استقرار موشک تمایل خود را به تضعیف و انزوای روسیه نشان داده‌اند به همین دلیل، روسیه نگران تغییر قوای استراتژیک به ضرر خود است و به اعتراض و حتی تهدید به اقدام متقابل می‌کند. این تحولات را می‌تواند پس‌لرزه‌های جنگ سرد در حوزه اروپا، آتلانتیک نامید که تاکنون تلاش می‌شد پنهان بماند اما اکنون با جنگ لفظی و تهدید علنی آشکار شده است. تاکنون وتوی لهستان یکی از اعضای اتحادیه اروپا به دلیل تحریم‌های روسیه علیه فرآروده‌های گوشتی این کشور مانع تحدید توافقنامه همکاری و مشارکت روسیه و اتحادیه اروپا بوده و اکنون تهدید استونی مذاکرات روسیه و اتحادیه اروپا راه به بن‌بست رسانده است. آمریکا و روسیه نیز با وجود هفده سال از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی هنوز هیچ سازوکار با ثباتی برای حل مسائل خود ایجاد نکرده‌اند. روسیه و عرب درباره مسائل فزاینده از استقلال کوزوو گرفته تا تسلط بر خطوط انتقالی انرژی اختلاف دارند. این اختلافات اکنون فارغ از اهداف ایدئولوژیکی دوره جنگ سرد دنبال می‌شود و تحت تاثیر رقابت ژئوپلیتیک به ویژه در مناطقی در شرق اروپا، بالکان، قلمرو شوروی سابق و خاورمیانه است. غرب نگران احیای مجدد قدرت روسیه در سایه اقتدارگرایی ولادیمیر پوتین است. روسیه با فاصله گرفتن از بی‌ثباتی سیاسی و ثروت حاصل از فروش انرژی، آشکارا سیاست آمریکا و اتحادیه اروپا را به چالش طلبیده است و فشارهای اقتصادی روسیه علیه انقلابیون نارنجی در اوکراین، انقلابیون مخملی در گرجستان و برخی اعضای جدید ناتو و اتحادیه اروپا در شرق این قاره و همچنین تهدید به رقابت تسلیحاتی نامحدود با آمریکا، نمونه‌های بارز در این زمینه است. چالش در روابط روسیه و غرب، به ویژه با آمریکا به دلیل پیگیری منافع متضادی که آنها به ویژه در حوزه اروپا و قلمرو شوروی سابق دنبال می‌کنند، ادامه خواهد یافت.