راه و بیراهه در مذاکرات هسته‌ای

دکتر سیدعباس عراقچی*

کمتر از یک ماه دیگر مهلت قطعنامه 1747 شورای امنیت که با هدف ایجاد توقف در برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز کشورمان صادر شده است به پایان خواهد رسید. پیش از این قطعنامه‌های 1696 و 1737 نیز در همین زمینه از سوی شورای امنیت صادر شده بود. حقیقت آن است که هیچکدام از این قطعنامه‌ها اهداف بانیان آنها (آمریکا و سه کشور اروپایی) را برآورده نکرده‌اند. به روشنی می‌توان مشاهده کرد رویکرد کشورهای مزبور در مراجعه به شورای امنیت برای اعمال فشار به جمهوری اسلامی ایران یک رویکرد شکست خورده بوده که حتی نتیجه عکس داده است. به طوری که سرعت فعالیت‌های ایران را افزایش داده، شفافیت آن را (به دلیل قطع همکاری‌های داوطلبانه ایران با آژانس) کاهش داده، ‌دامنه بی‌اعتمادی دو طرف نسبت به یگدیگر را وسعت بخشیده و در مجموع خلاف جهت حل و فصل معقول این موضوع حرکت کرده است. ارائه این رویکرد اشتباه، طبیعتاً به زنجیره‌ای از عمل و عکس‌العمل‌های متقابل و محدودتر شدن گزینه‌های موجود خواهد انجامید.

اما باید دانست رویکرد دیگری نیز وجود دارد. همان گونه که تقابل به تقابل می‌انجامد، عکس آن نیز صادق است. جمهوری اسلامی ایران نسبت به صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای خود اطمینان دارد و آمادگی دارد این اطمینان را برای دیگران نیز ایجاد کند. ما درک می‌کنیم که برخی کشورها ممکن است نسبت به برنامه ایران سؤال، ابهام یا حتی نگرانی داشته باشند و حق می‌دهیم که این نگرانی‌ها در چارچوب حقوق و تعهداتی که کشورهای عضو معاهده عدم اشاعه (NPT ) دارند مورد بررسی قرار گرفته و رفع شوند. در واقع تمامی کشورها محق هستند که دغدغه انحراف برنامه هسته‌ای دیگر کشورها به سمت مقاصد غیرصلح‌آمیز را داشته باشند. کما این که جمهوری اسلامی ایران نیز چنین نگرانی را نسبت به برنامه‌های برخی از کشورها به طور جدی دارد و به همین دلیل همواره اهمیت زیادی را برای حفظ، اجرای کامل، تقویت و جهانشمولی معاهده عدم اشاعه قائل بوده است.

جمهوری اسلامی ایران نه در پی تقابل است و نه چیزی فراتر از حقوق غیرقابل انکار خود را انتظار دارد. به نگرانی‌های احتمالی احترام می‌گذارد و آماده رفع آنها در شرایط عادلانه و عاقلانه و مبتنی بر حسن نیت است. ایران حتی به سهم خود با ارائه طرح‌ها و پیشنهادهای سازنده سعی کرده است ساز و کارهای مطلوب را برای کسب اطمینان نسبت به عدم انحراف در برنامه هسته‌ای خود ایجاد کند. یکی از این ساز و کارها، ‌به عنوان مثال، پیشنهاد تشکیل کنسرسیوم تولید سوخت هسته‌ای در خاک ایران با مشارکت بخش‌های خصوصی و دولتی کشورهای علاقه‌مند است که ایده آن نخستین بار از سوی ریاست محترم جمهوری در اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 1384 مطرح شد. ایده‌ها و پیشنهادهای دیگری نیز برای تضمین عدم انحراف وجود داشته‌اند که در مناسبت‌های مختلف، بویژه در مذاکرات باسولانا و از جمله در مذاکرات روزهای گذشته در آنکارا، از سوی ایران پیشنهاد شده‌‌اند. متاسفانه هر بار طرفهای غربی با اصرار بی‌مورد بر پیش شرط‌های غیرمنطقی خود، راه را برای ادامه مذاکرات سازنده به منظور بررسی این پیشنهادات بسته‌اند که امیدواریم این بار چنین اتفاقی نیفتد.

جمهوری اسلامی ایران همواره آمادگی داشته است و دارد، تا بدون پیش شرط وارد هر گونه مذاکراتی شود که موضوع اصلی آن «عدم انحراف» بوده و هدف نهایی آن نیل به یک «راه حل جامع‌الاطراف» که نگرانی‌ها و خواسته‌های هر دو طرف مذاکرات را پوشش دهد، ‌باشد. نباید با خارج کردن مذاکرات از موضوع اصلی، آن را در پیچ‌وخم شرط‌ها و سیاسی‌ کاری‌ها گرفتار و فلج کرد. اگر برخی کشورها در شورای امنیت تصور می‌کنند که ادامه صدور قطعنامه‌ها موجب تزلزل در اراده ملت بزرگ ایران خواهد شد، ‌بدون تردید شورای امنیت را به بیراهه می‌برند. هیچ راه حلی برای این موضوع مگر یک راه حل مذاکره شده، مبتنی بر حسن نیت، ‌احترام متقابل و حفظ حقوق طرفین وجود ندارد. در مذاکرات اخیر با سولانا در آنکارا مباحث سودمندی صورت گرفت و دو طرف اتفاق نظر داشتند که برای بررسی ایده‌های مطروحه باید فرصت بیشتری را اختصاص دهند. امیدواریم حدود دو هفته دیگر که دور بعدی این گفت‌وگوها صورت خواهد گرفت، افکار خردگرا و واقعگرا در شش کشور، از تمایلات ماجراجویانه پیشی گرفته باشند.