جدال دموکراسی و سکولاریسم در ترکیه (بخش اول)

ترکیه امروز میزبان یک نزاع است؛ نزاعی که میان طرفداران دموکراسی و اقتدارگرایی در جریان است: یکی خواستار اجرای آزادی است و دیگری خواهان اعمال محدودیت. یکی بر حقوق اقلیت پای می‌فشارد و دیگری بر اراده اکثریت ترک. اما حکایت نزاع در ترکیه به همین جا ختم نمی‌شود چرا که دموکراسی‌خواهان در این سرزمین با مذهب گره خورده‌اند و اقتدارگرایان نیز با سکولاریسم؛ اتفاقی منحصر به فرد که کمتر نمونه‌ای در جهان دارد.
آنها که در جهان بنیانگذار دموکراسی‌اند، قواعد آن را به گونه‌ای تنظیم کرده‌اند که صرفا با فرهنگ و هنجاری خاص اوضاع سامان پیدا کند و این هنجار هم چیزی نیست جز سکولاریسم در اندیشه و عمل. از همین روی دموکراسی در غرب یک تاکتیک است و سکولاریسم یک استراتژی.
یکی اصل است و دیگری فرع، ولی این اصل و فرع تنها در کنار یکدیگر عمل می‌کنند و اگرچه دموکراسی نقش فرعی دارد ولی حکم‌دهنده به موضوعی است که جز سکولاریسم توان سازش با آن را ندارد. دموکراسی به رای اکثریت اصالت می‌دهد و به هر آنچه اکثریت می‌خواهد، جامه عمل می‌پوشاند و با چنین ویژگی‌ای نیز تنها سکولاریسم نسبی‌گرا سر سازش دارد که در آن عقلانیت به ابزاری برای اداره و ساماندهی جامعه تبدیل می‌شود. اما سکولاریسم در ترکیه تافته‌ای جدا بافته از نسخه اورژینالش در غرب است.
اگر سکولاریسم در غرب با تکیه بر عقلانیت ابزاری، به پدیده نسبی مبدل می‌شود تا دموکراسی در آن هضم شود، سکولاریسم در ترکیه محتوایی مطلق‌گرایانه پیدا می‌کند که همه در زیر چنبره آن قرار بگیرند. در یک کلام سکولارهای ترکیه، سکولاریسم را عرفی کرده‌اند تا رنگ و بوی شرقی پیدا کند و اقتدارگرایی در آن موج زند و در مقابل اسلام‌گرایانی در ترکیه ظاهر شده‌اند که دموکرات‌های مسلمانند تا نشان داده باشند سازگاری اسلام و دموکراسی تنها در حوزه عمل امکان ظهور می‌یابد.
این بار اسلام‌گرایان با دموکراسی آشتی و سکولارها با دموکراسی و رای اکثریت قهر کرده‌اند. پس باید آن قاعده را به فراموشی سپرد که میان دموکراسی و سکولاریسم پیوند همیشگی برقرار می‌کند، گویی که هر کس سکولار شد خود به خود یک دموکرات نیز هست. در ترکیه امروز اسلام‌گرایانی پیدا شده‌اند که در عین مسلمان بودن و باور به شریعت اسلامی، سیاستمدارانی دموکرات هستند و بیشتر از سکولارها برای دموکراسی و آزادی دل می‌سوزانند. اما این تجربه گران‌سنگ برای جهان اسلام چندی است که در معرض خطر جدی قرار گرفته است.
اقتدارگرایان قصد آن آن کرده‌اند که تیشه به ریشه دموکرات‌های مسلمان بزنند تا خیال تمام دیکتاتورهای سکولار و غیرسکولار از بر هم خوردن نظم مورد علاقه‌شان آسوده باشد. اما بعید است این بار دوباره دموکراسی‌خواهان قربانی دهند چرا که آنها برخلاف سایر جوامع اسلامی از نعمت جامعه مدنی قوی بهره‌مندند، جامعه مدنی‌ای که پشت سر دموکرات‌های مسلمان قرار گرفته است تا بار دیگر دموکراسی در یک جامعه شرقی به قربانگاه تاریخ نرود.