امیر کبیر و تربیت نیروی متخصص

نویسنده: مصطفی تقوی

آموزش نظامی و افزایش کارایی نیروهای نظامی و انتظامی، امری ضروری است و همواره مورد توجه حکومتها بوده است. در اوایل دوره قاجار، در جریان جنگهای ایران و روسیه، دولتمردان ایران به ضعفهای سازمان نظامی بیش ازپیش پی بردند و درصدد چاره جویی برآمدند. بدین منظور عباس میرزا چندتن از ایرانیان را برای فراگیری علوم و فنون جدید به اروپا اعزام کرد و افزون برآن از مستشاران خارجی، از جمله ژنرال گاردان فرانسوی، برای آموزش نظامیان ایران دعوت به عمل آورد. در اقدامی بنیادین تر، میرزاتقی خان امیرکبیر، نخستین صدراعظم ناصرالدین شاه، تاسیس "مدرسه دارالفنون" را در سال 1266 ه.ق برای تربیت نیروی انسانی متخصص مورد نیاز کشور آغاز کرد.کامران میرزا، نایب السلطنه و فرزند دوم ناصرالدین شاه، که وزارت جنگ ایران را به عهده داشت، درسال 1303 ه.ق "مدرسه نظام" دیگری، مانند دارالفنون، بنانهاد.این مدرسه تا اوایل انقلاب مشروطیت فعال بود و سرانجام به مدرسه "کادت" تبدیل شد.1

در دوره مظفرالدین شاه، هنگاهی که سرهنگ چرنوزوبوف فرماندهی بریگادقزاق رابه عهده داشت، درسال 1282 ه.ش مدرسه ای برای فرزندان افسران آن تشکیل شد که پس از تبدیل بریگادقزاق به دیویزیون قزاق، این آموزشگاه به نام مدرسه دیویزیون قزاق نامیده شد. این مدرسه ابتدا پنج کلاس داشت ولی در سالهای 1293و1294 ه.ش، کلاسهای ششم و هفتم نیز به آن افزوده شد.مدرسه یادشده به دو شعبه تقسیم شد؛ شعبه بالا برای فرزندان افسران و شعبه پایین برای فرزندان درجه داران اختصاص یافت. در سال 1289 ه.ش، ژنرال وادبولسکی مدرسه دیگری به نام "مدرسه افراد" برای فرزندان قزاقها تاسیس کرد. فارغ التحصیلان این آموزشگاه با درجه گروهبانی در پادگانها در قسمت "صف"خدمت می کردند. در سازمان قزاق آموزشگاه دیگری تاسیس شد به نام "اوچینیی کامان" که افزون بر فرزندان قزاقها، افرادی راکه مختصر سوادی داشتند درآن پذیرفته و آموزش می دادند. دوره ها ی تخصصی آن عبارت بودند از دوره ابتدایی، دوره متوسطه و دوره نظامی. تدریس دروس در مدارس قزاقخانه به طور عمده به زبان روسی بود. دانش آموختگان آن - بستگی به مدت دوره هایی که می دیدند - با درجه های گروهبانی، استواری یا ستوان سومی فارغ التحصیل شده به صف انتقال می یافتند.2

ژاندارمری نیز پس از تاسیس، به منظور تربیت افسر و درجه دار ژاندارم، ایجاد آموزشگاههای نظامی را در دستورکار خود قرار داد. نخستین آموزشگاه ژاندارمری "کاندیدا افیسیه" نام داشت که در 13 آبان 1290 گشایش یافت.در اولین دوره، از بین افسران ژاندارمری و نظمیه که داوطلب خدمت در ژاندارمری شده بودند، 30 نفر از طریق آزمون پذیرفته شدند. این آموزشگاه شبانه روزی بوده و دوره آموزشی آن 4 ماه تعیین شده بود. استادان خارجی و ایرانی درآن تدریس می کردند. مواد درسی آن شامل شرح وظایف ژاندارم به عنوان ضابطین دادگستری، چگونگی رسیدگی به شکایات و تنظیم پرونده های مربوطه در پاسگاهها، خدمات صحرایی، سواری و اسب شناسی، شمشیربازی، ریاضیات، ادبیات و تاریخ و جغرافیا بود.پس از مدتی، دوره آموزشی آن 6 ماه تعیین شد و نام آن به "مدرسه صاحب منصبان ژاندارمری" تغییر یافت. داوطلبان هنگام ورود به مدرسه با درجه آسپیرانی (استواری) پذیرفته می شدند و در پایان دوره با درجه نایب دوم (ستوان دوم) یا نایب اول (ستوان یکم) یا سلطان (سروان) به محل خدمت خود منتقل می شدند. فرماندهان سوئدی ژاندارمری، افزون بر مدارس فوق، مدرسه دیگری مانند مدرسه صاحب منصبان ژاندارمری تاسیس کردند بااین تفاوت که دوره آموزشی این مدرسه 8 ماه بوده یک واحد درسی به نام "آموزش پلیس مخفی" به برنامه دروس آن افزوده و تعدادی از افسران تحصیل کرده صف را نیز آموزش می داد. فرماندهان سوئدی برای تربیت درجه داران ژاندارم، در سال 1291 ه.ش، آموزشگاههایی بانام "سوزافیسیه" در شهرهای شیراز، قزوین، اصفهان و مشهد تاسیس کردند. درسال 1293 مدارس کاندیدا افیسیه و سوزافیسیه منحل شدند ولی درسال 1298 ه.ش مدرسه صاحب منصبان ژاندارمری دوباره با چهل دانشجو کار خود را آغاز کرد. در سال 1291 ه.ش، همچنین مدرسه ا ی به نام "آنتاندانس" یا مدرسه مباشرت وکارپردازی تاسیس شدکه مدت درره آن 2 ماه بود و دو کلاس کارپردازی و انبارداری دایر کرد. در همین سال مدرسه ای برای آموزش"نعلبندی" تاسیس شدکه مدت دوره آموزشی آن 3 ماه تعیین شده بود.در سال 1292 ه.ش اولین مدرسه "بیطاری" (دامپزشکی) به ریاست افسران سوئدی تاسیس شد. پس از جنگ جهانی اول نیز مدرسه ای با همین نام با ریاست افسران ایرانی تاسیس شد. آموزشگاه گروهبانی دیگری به نام "مدرسه وکیلی" در همین سالها تاسیس شد.

میرزا کوچک خان جنگلی برای تربیت نیروهای خود یک دانشکده نظام ایجاد کرد.شوکت الملک علم که در قاینات حکمرانی می کرد، آموزشگاهی به نام "مدرسه نظام شوکتیه" بنا نهاد.در بریگارد مرکزی هم یک "آموزشگاه درجه داری" تشکیل شد ولی بیش از یک دوره دوام نیافت.3

میرزا حسن خان مشیرالدوله هنگامی که در سال 1293 ه.ش وزارت جنگ را به عهده داشت، تصمیم گرفت نمونه ای ا زمدرسه نظام"سن سیر" فرانسه را در ایران ایجاد کند. به دلیل نداشتن بودجه، هیئت دولت تصویب کرد که از هر مخابره تلگراف، مبلغی(به ازای هر یک تومان، ده دینار) اضافه دریافت شود و آن مبلغ برای تاسیس مدرسه نظام مورد استفاده قرار بگیرد. به هر صورت، دراین سال مدرسه یاد شده گشایش یافت و ابتدا به نام احمدشاه، "مدرسه نظام احمدی" نامیده شد ولی به تدریج به مدرسه نظام مشیرالدوله شهرت یافت. در ساختمان این مدرسه اتاقهای لازم برای کلاسهای درس، سالن نهارخوری به گنجایش صد نفر، نمازخانه، آبدارخانه، زندان، استراحتگاه و چهار اتاق برای رئیس، معاون، فرماندهگروهان و پزشک مدرسه در نظر گرفته شده بود. این مدرسه شرط ورود را داشتن کارنامه قبولی پنجم متوسطه یا دیپلم و قبول شدن در آزمون ورودی قرار داد. در آزمون ورودی نیز دقت و سخت گیری لازم به کار گرفته می شد و بر حسن اخلاق و حسن شهرت داوطلب و خانواده او نیز توجه می شد.مسئولان و استادان این مدرسه را افراد ایرانی به عهده داشتند و در مهرماه 1299، دانشجویان سال سوم اولین دوره آن با درجه نایب دومی (ستوان دوم) فارغ التحصیل شدند.4